Ποιοι τράβηξαν το χαλί στο ΠAΣOK

Οι εκλογές της περασμένης Κυριακής συνιστούν αναμφίβολα ένα κρίσιμο σημείο
καμπής που σηματοδοτεί πιθανόν το οριστικό τέλος, ύστερα από τριάντα χρόνια,
του κύκλου της μεταπολίτευσης.

H έλευση της πολυσυζητημένης «νέας εποχής» προσέλαβε βέβαια διαφορετική μορφή
από αυτήν που επιθυμούσε να της προσδώσει ο Γ. Παπανδρέου. H επάνοδος της N.Δ.
στην εξουσία, και κυρίως το τέλος της ιδεολογικής, πολιτικής και κοινωνικής
ηγεμονίας που είχε εμπεδώσει το ΠΑΣΟΚ, τουλάχιστον από το 1981, διαμορφώνουν
ένα νέο πολιτικό τοπίο.

Βέβαια, μακροσκοπικά εξεταζόμενες, οι αλλαγές στο κομματικό σύστημα
εμφανίζονται εξαιρετικά περιορισμένες, χωρίς καμία σύγκριση με την εκλογική
ρευστότητα που χαρακτηρίζει τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Τα ίδια ακριβώς
κόμματα επανήλθαν στη Βουλή, το αθροιστικό ποσοστό του δικομματισμού παρέμεινε
ουσιαστικά αμετάβλητο, ενώ και τα δύο κυρίαρχα κόμματα ξεπέρασαν το συμβολικό
όριο του 40%. Αποτελεί ίσως μοναδική περίπτωση στην Ευρώπη κυβερνητικό κόμμα,
ύστερα από περίπου δύο δεκαετίες στην εξουσία, να διατηρεί στην ήττα του τόσο
υψηλό ποσοστό. Όμως, παρά τη φαινομενική σταθερότητα, οι μετασχηματισμοί που
καταγράφηκαν, όσον αφορά την κοινοβουλευτική εκπροσώπηση των κομμάτων και τη
σύνθεση της εκλογικής τους βάσης, αναδεικνύουν ορισμένες κρίσιμες αλλαγές με
άδηλες προς το παρόν προεκτάσεις.

Στις προηγούμενες εκλογές το ΠΑΣΟΚ κατόρθωσε, έστω και οριακά, να επικρατήσει,
γιατί διατηρούσε την αδιαμφισβήτητη πρωτοκαθεδρία στα δυναμικότερα τμήματα του
πληθυσμού, την οποία σήμερα φαίνεται να έχει απολέσει. Χαρακτηριστικότερο
παράδειγμα τα στρώματα με σχετικώς υψηλό μορφωτικό επίπεδο (απόφοιτοι ανώτερης
και ανώτατης εκπαίδευσης), όπου η N.Δ. έχει εξασφαλίσει πλέον ένα σημαντικό
προβάδισμα περίπου 10 ποσοστιαίων μονάδων (46,6%, έναντι 36,2% για το ΠΑΣΟΚ).
Αλλά και στον χώρο της μισθωτής εργασίας, που αποτελούσε τη ραχοκοκαλιά της
εκλογικής επιρροής του ΠΑΣΟΚ (46,9% το 2000, έναντι 37,8% για τη N.Δ.) σήμερα
τα δύο κόμματα εμφανίζονται ουσιαστικά ισοδύναμα.

Οι αλλαγές αυτές ενδέχεται να αποδειχθούν απλώς συγκυριακές και σύντομα να
ανατραπούν από τη διακυβέρνηση που θα ασκήσει η N.Δ. Το βέβαιο όμως είναι ότι
σε αυτόν τον κρίσιμο κοινωνικό χώρο θα δοθεί την επόμενη περίοδο η
σημαντικότερη πολιτική μάχη, η οποία και θα καθορίσει τη μορφή που θα πάρει,
στο άμεσο μέλλον, ο πολιτικός ανταγωνισμός.

Το τέλος της μεταπολιτευτικής εποχής στη Βουλή

H αλλαγή εποχής την οποία σηματοδοτούν οι εκλογές της 7ης Μαρτίου δεν αφορά
μόνο την εναλλαγή των κομμάτων στην εξουσία, αλλά και την ίδια την
κοινοβουλευτική εκπροσώπησή τους, όπως αυτή προέκυψε αφενός από τη συγκρότηση
των συνδυασμών και αφετέρου από τις επιλογές των ψηφοφόρων. H νέα Βουλή, όπως
και οι δύο προηγούμενες, χαρακτηρίζεται από έναν υψηλότατο βαθμό ανανέωσης (85
πρωτοεκλεγόμενοι), η οποία δεν αφορά μόνο τον νικητή των εκλογών, όπως θα ήταν
αναμενόμενο (51 βουλευτές της N.Δ. εισέρχονται για πρώτη φορά στο
Κοινοβούλιο), αλλά σε εξίσου σημαντική αναλογία και τον ηττημένο. Από τους 117
βουλευτές του ΠΑΣΟΚ οι 32 εκλέγονται για πρώτη φορά και σ’ αυτούς θα πρέπει να
προστεθούν άλλοι 8 (M. Αποστολάκη, Χρ. Αράπογλου κ.ά.) που είχαν μεν εκλεγεί
το 2000, αλλά στη συνέχεια ακυρώθηκε η εκλογή τους.

Εξετάζοντας τη σύνθεση της νέας Βουλής, διαπιστώνει κανείς αβίαστα ότι την
κυρίαρχη ομάδα αποτελούν πλέον οι βουλευτές που εξελέγησαν στις δύο τελευταίες
αναμετρήσεις (περίπου οι μισοί από τους 300), δηλαδή ένα νέο πολιτικό
προσωπικό που στην πλειονότητά του ελάχιστες μνήμες διατηρεί από την περίοδο
της δικτατορίας και την κοσμογονία της μεταπολίτευσης. H παρατήρηση αυτή έχει
μάλιστα ιδιαίτερη σημασία για τη νέα Κοινοβουλευτική Ομάδα της N.Δ., η
πλειονότητα της οποίας (90 από τους 165) εισήλθε στη Βουλή από το 2000 και
μετά, δηλαδή με αρχηγό του κόμματος τον Κώστα Καραμανλή. Ανανεώνοντας τους
συνδυασμούς της N.Δ. (με την ταυτόχρονη βοήθεια και των ψηφοφόρων της που
άφησαν π.χ. εκτός Βουλής τον Αχ. Καραμανλή), ο K. Καραμανλής (πρωτοεκλεγμένος
τον Ιούνιο του 1989) έχει κατορθώσει να συγκαταλέγεται σήμερα μεταξύ των πλέον
έμπειρων κοινοβουλευτικών στελεχών της.

Αντίστοιχη είναι όμως και η εικόνα της νέας Κοινοβουλευτικής Ομάδας του ΠΑΣΟΚ.
Από τους εκατό και πλέον βουλευτές του την περίοδο 1974-77, ο Απ. Κακλαμάνης
έχει απομείνει ο μόνος για να αντιπροσωπεύει αυτήν την πρώτη κοινοβουλευτική
γενιά (εφ’ όσον τελικά δεν εκλεγεί ο Στ. Τζουμάκας). Οι άλλοι τρεις,
εκλεγμένοι σήμερα με το ΠΑΣΟΚ, που διαθέτουν κοινοβουλευτική εμπειρία πριν από
το 1981 είναι ο Αν. Ανδριανόπουλος, ο Στ. Μάνος και η M. Δαμανάκη (!!). Αλλά
και από τους 90 βουλευτές του ΠΑΣΟΚ που πρωτοεξελέγησαν στον θρίαμβο του 1981,
μόνο 12 συνεχίζουν σήμερα την κοινοβουλευτική τους παρουσία – μεταξύ των
οποίων συγκαταλέγεται και ο Γ. Παπανδρέου.

Γυναίκες και νέοι γύρισαν την πλάτη στη N.Δ.

Το κύριο χαρακτηριστικό που καθόρισε την έκβαση των εκλογών της 7ης Μαρτίου
ήταν η μεταστροφή ενός ιδιαίτερα σημαντικού αριθμού εκλογέων που είχαν ψηφίσει
ΠΑΣΟΚ το 2000 απευθείας προς τη N.Δ. – περίπου 350.000 άτομα, σύμφωνα με τις
έρευνες που πραγματοποιήθηκαν την ημέρα των εκλογών (exit-polls). Ας σημειωθεί
μάλιστα ότι στη μεγάλη τους πλειοψηφία οι εκλογείς αυτοί δηλώνουν ότι είχαν
καταλήξει στην απόφασή τους πολλούς μήνες πριν από τις εκλογές – πρόκειται
δηλαδή για τις σταθεροποιημένες διαρροές που κατέγραψαν όλες οι προεκλογικές
δημοσκοπήσεις.

Το μαζικό αυτό ρεύμα συνιστά την κυριότερη μετακίνηση που καταγράφεται στον
πίνακα με τις συσπειρώσεις και μετατοπίσεις των ψηφοφόρων (μεταξύ 2000 και
2004), ενώ όλες οι υπόλοιπες αντιπροσωπεύουν ένα σαφώς μικρότερο αριθμό
ψηφοφόρων, που κατά κανόνα δεν ξεπερνά τα 50.000 άτομα – με εξαίρεση την
αντίστροφη μετατόπιση από τη N.Δ. προς το ΠΑΣΟΚ, που αντιστοιχεί περίπου στο
1,2% του εκλογικού σώματος (δηλαδή περίπου 85.000 άτομα).

Οι απώλειες του ΠΑΣΟΚ, που κατά τα 2/3 τους κατευθύνθηκαν απευθείας προς τη
N.Δ., δεν υπήρξαν πάντως ομοιόμορφες στις επιμέρους ομάδες του εκλογικού
σώματος. Όπως προκύπτει από τα κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά των
σημερινών ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ (σε σύγκριση με το 2000), οι σημαντικότερες
διαρροές εντοπίζονται στον οικονομικά ενεργό πληθυσμό και κυρίως στις πλέον
δυναμικές του υποομάδες, όπως είναι οι ελεύθεροι επαγγελματίες (όπου η N.Δ.
κυριαρχεί πλέον με 52,1%, έναντι 38,8%) και τα ανώτερα στρώματα μισθωτών του
ιδιωτικού τομέα (όπου επίσης η N.Δ. υπερέχει κατά περίπου 12 ποσοστιαίες
μονάδες). Αντίθετα, στα οικονομικώς ασθενέστερα στρώματα του πληθυσμού, παρά
τα όσα κατά καιρούς αναφέρονταν, η μείωση της εκλογικής επιρροής του ΠΑΣΟΚ
υπήρξε αισθητά πιο περιορισμένη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η διαφοροποιημένη
μείωση της δύναμής του στη B’ Αθηνών, η οποία προσέλαβε σημαντικές διαστάσεις
στα βόρεια προάστια και στην παραλιακή ζώνη – σε ορισμένες μάλιστα
περιπτώσεις, όπως στη Φιλοθέη και το Ψυχικό, αφορούσε το 1/3 των ψήφων του
2000 – ενώ υπήρξε σαφώς μικρότερη σε όλες τις δυτικές συνοικίες (λιγότερο από
το 1/10 της δύναμής του το 2000).

Οι εξελίξεις αυτές είχαν άμεσες επιπτώσεις και στην επιρροή του ΠΑΣΟΚ στις
δυναμικές και παραγωγικές μεσαίες ηλικίες, στις οποίες μέχρι το 2000
διατηρούσε μια σαφή υπεροχή. Αντίθετα, στις πρόσφατες εκλογές, το ΠΑΣΟΚ από
τους ψηφοφόρους 25 ετών και άνω εξασφάλισε το προβάδισμα μόνο στη λεγόμενη
γενιά του Πολυτεχνείου (σήμερα 45 έως 54 ετών), αλλά και εκεί η υπεροχή του
περιορίστηκε σημαντικά (μόλις 2,4%) σε σύγκριση με τα δεδομένα παλαιότερων
εκλογών (το 1996, π.χ. υπερτερούσε της N.Δ. κατά 12 ποσοστιαίες μονάδες).
Εντυπωσιακή είναι επίσης η συντηρητική μεταστροφή που παρατηρείται στην αμέσως
μεγαλύτερη γενιά (τους περίφημους «εκδρομείς του ’60», σήμερα 55 έως 64 ετών),
όπου το σύνολο της Αριστεράς πριν από οκτώ χρόνια διατηρούσε μια σαφέστατη
πλειοψηφία (57,4%, έναντι 41,0% για N.Δ. και ΠΟΛ.AN.), ενώ σήμερα η N.Δ., με
51,5%, αποτελεί το κυρίαρχο πολιτικό ρεύμα.

Τις απώλειές του αυτές το ΠΑΣΟΚ μπόρεσε εν μέρει να τις αναπληρώσει χάρη στην
υπεροχή που εξασφάλισε στους νέους εκλογείς, καθώς και στη σαφώς καλύτερη
επίδοση που είχε στον γυναικείο πληθυσμό. Είναι η πρώτη φορά που διαφοροποίηση
του γυναικείου πληθυσμού υπέρ της Αριστεράς σε σύγκριση με τον ανδρικό – το
γνωστό gender gap (χάσμα του φύλου) – εκφράζεται με τέτοια σαφήνεια και στην
Ελλάδα, η οποία φαίνεται να παρακολουθεί και σε αυτό το θέμα τα ευρωπαϊκά
πρότυπα. Αν μάλιστα συναθροίσει κανείς στο σύνολο της Δεξιάς και την τελείως
ανδροκρατούμενη εκλογική βάση του ΛΑΟΣ (3,0% στους άνδρες και μόλις 1,3% στις
γυναίκες), τότε η απόκλιση της γυναικείας ψήφου υπέρ της Αριστεράς, σε
σύγκριση με την ανδρική, φτάνει τις 3 ποσοστιαίες μονάδες.

Το ΠΑΣΟΚ δεν μπόρεσε όμως να επωφεληθεί από την αμφίπλευρη διεύρυνση που
επιχείρησε ένα μόλις μήνα πριν από τις εκλογές προς την Κεντροδεξιά και την
Κεντροαριστερά. Για πρώτη φορά έπειτα από 14 χρόνια, η N.Δ. εξασφάλισε την
πλειοψηφία στην κρίσιμη θέση 6 της δεκαβάθμιας κλίμακας Αριστερά – Δεξιά, ενώ
και οι ανταλλαγές του ΠΑΣΟΚ με τα (εκτός ΔΗΚΚΙ) κόμματα της Αριστεράς
αποδείχτηκαν τελικά μηδενικού αθροίσματος.