Διαστάσεις Tο ολοκληρωτικό άτομο

Το Όνειρο (Πάμπλο Πικάσο, 1932)

Το βασικότερο χαρακτηριστικό των ολοκληρωτικών καθεστώτων του περασμένου αιώνα
ήταν η άρνηση του ατόμου στο όνομα της συλλογικότητας που υποτίθεται ότι τον
προσδιορίζει, είτε πρόκειται για την τάξη είτε για το έθνος ή τη φυλή. Σήμερα
παρατηρούμε την ακριβώς αντίθετη τάση: την καλλιέργεια δηλαδή στην Ευρώπη μιας
νέας ιδεολογικής παθολογίας, που συνίσταται στη λατρεία του ατόμου. Ενός
ατόμου χωρίς άλλους προγόνους εκτός από αυτούς που εκείνο επιλέγει να έχει,
χωρίς άλλες διεκδικήσεις εκτός από αυτό που εκείνο θεωρεί ταυτότητά του. Αυτή
η ταυτότητα είναι και το μοναδικό πολιτικό του σχέδιο. Αντί να χρησιμοποιείται
για την ενίσχυση της δημοκρατίας, ο υπερ-φιλελευθερισμός αμφισβητεί έτσι
οποιαδήποτε προσέγγιση συλλογικού χαρακτήρα. Αυτό που μας απειλεί, λέει ο
Μαρσέλ Γκωσέ στο βιβλίο του «H ιστορική κατάσταση» (Εκδ. Stock), δεν είναι
πλέον το ολοκληρωτικό κράτος, αλλά η ήττα του Κράτους από το ολοκληρωτικό
άτομο. Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε αυτή την επικίνδυνη παρέκκλιση;
Επανεξετάζοντας τις πολιτικές δυνατότητες των ευρωπαϊκών κρατών, ώστε να μην
οδηγούν στον ανταγωνισμό και τη σύγκρουση, αλλά σε μια μη επεκτατική
καθολικότητα, βασισμένη στην αποκέντρωση και το δικαίωμα στη διαφορά.

H διαπίστωση αυτή, σημειώνει ο Ισπανός φιλόσοφος Φερνάντο Σαβατέρ στην Ελ
Παΐς, πρέπει να συμπληρωθεί ίσως από μια παρατήρηση που έκανε εδώ και μια
δεκαετία ο Λουί Ντυμόν στις πρωτοποριακές μελέτες του για τον σύγχρονο
ατομισμό. Με δεδομένη την αναπόφευκτη κοινωνική κατάσταση του ανθρώπου – λέει
ο Γάλλος διανοητής – ακόμη και οι θιασώτες του πιο ριζοσπαστικού ατομισμού δεν
παραμένουν απομονωμένοι, αλλά τείνουν να συγκροτούν ομάδες. Οι ομάδες αυτές
οχυρώνονται πίσω από έναν εγωισμό που αποκλείει οποιαδήποτε εξωτερική επιρροή
θα μπορούσε να αλλοιώσει τα χαρακτηριστικά που αυθαιρέτως έχουν ιδιοποιηθεί.
Αυτό που εμποδίζει τη λειτουργία του Κράτους δεν είναι έτσι το δικαίωμα στη
διαφορά, αλλά η διαφορά των δικαιωμάτων, τα οποία εμφανίζονται ως ασυμβίβαστα
με την επιδίωξη κοινών στόχων. Και ο μεγαλύτερος κερδισμένος είναι οι
πολυεθνικές εταιρείες, που υποστηρίζουν μια παγκοσμιοποίηση χωρίς άλλον κανόνα
εκτός από τη μεγιστοποίηση των κερδών τους εις βάρος των τοπικών εξουσιών.

Δύο από τους κυριότερους πρωταγωνιστές του κατατεμαχισμού και της αποδυνάμωσης
του δημόσιου χώρου, παρατηρεί ο Σαβατέρ, είναι ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι και ο
Χοσέ Μαρία Αθνάρ. Κατά σύμπτωση, οι δύο αυτοί πολιτικοί πρωταγωνίστησαν και
στην πρόσφατη φιέστα της Δεξιάς στην Αθήνα. Ιδού λοιπόν οι δύο εναλλακτικές
λύσεις που διαγράφονται σήμερα στην Ευρώπη. Από τη μια πλευρά, η οχύρωση του
ατόμου πίσω από την ταυτότητά του, δηλαδή η υπογράμμιση των σημείων που μας
χωρίζουν. Από την άλλη, η ενεργή συμμετοχή του ατόμου στα κοινά, δηλαδή η
υπογράμμιση των σημείων που μας ενώνουν. Κάπως έτσι είχε ορίσει και ο
μακαρίτης ο Μπόμπιο τη διαφορά ανάμεσα στην Αριστερά και τη Δεξιά.

Άντε, και καλό βόλι.