TPITH AΠOΨH Προς έναν νέο «φιλελευθερισμό»;

Οι απρόβλεπτα ραγδαίες εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα στο κυβερνών κόμμα
καθιστούν σαφές ένα δεδομένο, αλλά απειλούν να υποβαθμίσουν ένα δεύτερο, ίσως
ακόμα πιο σημαντικό. Το βέβαιο είναι ότι το ΠΑΣΟΚ αλλάζει – σε επίπεδο
ιδεολογίας, οργάνωσης, αντίληψης της εξουσίας, στελεχικού δυναμικού – όσο δεν
άλλαξε τα προηγούμενα τριάντα χρόνια της ιστορίας του. Το κρίσιμο είναι ότι η
κατεύθυνση προς την οποία αλλάζει δεν θεμελιώθηκε πάνω σε δημόσιο ή έστω
εσωκομματικό διάλογο και ότι τα βασικά χαρακτηριστικά της σχεδόν δεν
ενδιαφέρουν και πάντως δεν αναλύονται μέσα στον ορυμαγδό μιας προεκλογικής
περιόδου πιο ανοικτής και συναρπαστικής από ποτέ.

Με αφορμή ιδίως τις δύο πολιτικές «μετεγγραφές» αυτής της εβδομάδας, θα
μπορούσε να ισχυρισθεί κανείς ότι η νέα ηγεσία του ΠΑΣΟΚ έχει ήδη αρχίσει να
υλοποιεί – περισσότερο ή λιγότερο συνειδητά – τη μετάβαση από μια κλασικότερου
τύπου σοσιαλδημοκρατία (στην οποία την οδήγησε σχεδόν σιωπηρά το ένστικτο και
η βούληση του απερχόμενου Πρωθυπουργού) προς ένα νέο και σύγχρονο είδος
«φιλελευθερισμού». Ο όρος χρησιμοποιείται ήδη δημόσια, αλλά σημαίνει, ή μπορεί
να σημάνει, πολλά διαφορετικά μεταξύ τους πράγματα. Αν δεν τα ξεκαθαρίσουμε,
δεν θα μπορέσουμε να καταλάβουμε πού πηγαίνει το νέο ΠΑΣΟΚ.

Ο κλασικός φιλελευθερισμός έχει τις ρίζες του στην αγγλική παράδοση και
διαμορφώθηκε υπό την καταλυτική επίδραση της αμερικανικής πολιτικής εμπειρίας
και των κεκτημένων της Γαλλικής Επανάστασης. Αποτελεί μια μέθοδο περισσότερο
από ό,τι μια ιδεολογία. Οι δύο βασικές του επιλογές είναι η θέση της
ελευθερίας του ατόμου στο κέντρο του πολιτικού σύμπαντος και η ισορροπία
κράτους και αγοράς σε όφελος της δεύτερης. Διαθέτει όμως ως εγγενή στοιχεία
και τη διάκριση των εξουσιών και των σφαιρών επιρροής (ιδιωτικών και δημόσιων
συμφερόντων, Κράτους και Εκκλησίας) και μια υπέρ της ελευθερίας και της
ανεκτικότητας αντίληψη των κοινωνικών σχέσεων και μια έντονη, σχεδόν φανατική,
προσκόλληση στους κοινοβουλευτικούς θεσμούς. Ο κλασικός φιλελευθερισμός,
συνεπώς, αντιτίθεται στον ολοκληρωτισμό αλλά όχι στην πολιτική, πιστεύει στο
άτομο αλλά όχι στην απομόνωσή του, διεκδικεί την πρόοδο αλλά όχι μόνο στην
οικονομία. Υπ’ αυτό το πρίσμα, η μορφή του εκείνη που εμφανίστηκε στον 20ό
αιώνα και συνηθίσαμε να αποκαλούμε «νεο-φιλελευθερισμό» αποτελεί περισσότερο
παρέκβαση παρά προέκτασή του. Μια θεωρία που εκδηλώνει πλήρη απαξία προς το
κράτος ζητώντας την εξάλειψή του, που δεν θεωρεί τη συλλογική προσπάθεια μοχλό
προόδου, που εξυψώνει την αποτελεσματικότητα σε κύριο κριτήριο πολιτικών
επιλογών, που επικεντρώνει το ενδιαφέρον της στην οικονομία σε τέτοιο βαθμό
που να την καθιστά οικονομισμό, δεν είναι αυθεντικά φιλελεύθερη. Ως αντίδραση,
εξάλλου, σε αυτές ακριβώς τις παρεκβάσεις της ελευθερίας προς την κοινωνική
καταπίεση γεννήθηκε και διαμορφώθηκε ο σοσιαλισμός, που είναι προφανές ότι δεν
μπορεί να συνυπάρξει με οποιαδήποτε μορφή νεο-φιλελευθερισμού, ενώ
συμμερίζεται αρκετά από τα στοιχεία του κλασικού φιλελευθερισμού.

H πρόκληση, επομένως, για το οικοδομούμενο ΠΑΣΟΚ θεωρητικά μοιάζει απλή. Αν η
απάντησή του στην έκδηλη ανάγκη ανανέωσης της πολιτικής είναι η ενσωμάτωση
προσώπων και ρευμάτων σκέψης που πρεσβεύουν και θα αγωνιστούν για έναν πιο
καθαρό και ανεπηρέαστο ρόλο του κράτους, για τον σεβασμό των μειοψηφιών, για
την έξοδο του πολίτη από τον λήθαργο της α-πολιτικότητας, για τη διαμόρφωση
μιας συλλογικής περιβαλλοντικής και αναπτυξιακής συνείδησης, τότε το ρίσκο
είναι τουλάχιστον προς τα εμπρός. Αν αυτό που κρύβεται ή επαπειλείται είναι η
πλήρης συρρίκνωση του κράτους, ο απόλυτος μονεταρισμός, οι μεταρρυθμίσεις
χωρίς κοινωνική διάσταση, τότε δεν μπορεί να γίνει λόγος για αλλαγή αλλά για
μετάλλαξη. Το πρόβλημα βέβαια είναι ότι το ξεκαθάρισμα μάλλον θα γίνει μετά
τις εκλογές.

Ο δικηγόρος Κώστας Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου
και Γ.Γ. Τουρισμού