TPITH AΠOΨH Στην Άλλη Όχθη

Παράδοξοι καλλιτέχνες μιας άλλης όχθης, έχοντας βιώσει καταστάσεις οδύνης και
ψυχικής διαταραχής, στα όρια της τρέλας ή ακόμα και πέρα από αυτήν, έγκλειστοι
ορισμένοι, ατέλειωτα χρόνια σε ψυχιατρεία, δημιουργούν έργα υψίστης
καλλιτεχνικής δύναμης.

Έργα που συγκινούν, διαταράσσουν, μαγεύουν, τρομάζουν.

Αυτές άλλωστε δεν εξακολουθούν να είναι, ακόμα και σήμερα, στους ρευστούς περί
τέχνης ορισμούς, οι μαγικές λειτουργίες της τέχνης; Να ταράζει, να συγκινεί,
να διακινεί «ανησυχητικά παράξενα» συναισθήματα, να κατακλύζει τον ψυχισμό με
ομορφιά αλλά και έκπλήξη, απορία και φόβο; Ακόμα και τρόμο για ό,τι μας
περιβάλλει αλλά και για ό,τι βρίσκεται καταχωνιασμένο μέσα μας, αναζητώντας
χαραμάδες έκφρασης και εξόδους κινδύνου.

Καλλιτέχνες της Άλλης Όχθης από την Ελλάδα και το εξωτερικό εκθέτουν πάνω από
400 έργα στη Διεθνή Έκθεση της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας «Στην Άλλη Όχθη» που
αρχίζει στις 25 Φεβρουαρίου στη Δημοτική Πινακοθήκη Αθηνών.

Μία έκθεση που εγκαθιστά με τα έργα και τις οπτικο-ακουστικές εγκαταστάσεις
της έναν απροσδόκητο διάλογο ανάμεσα σε αφανείς σύγχρονους Έλληνες δημιουργούς
και σε διάσημους καλλιτέχνες της Art brut και της αμφισβητούμενης
«ψυχοπαθολογικής» τέχνης, που για πρώτη φορά παρουσιάζονται στην Ελλάδα.

Από την εποχή του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη περνώντας από τις αναγεννησιακές
και ρομαντικές δοξασίες για τον μελαγχολικό δημιουργό, η σχέση της ψυχικής
διαταραχής με την έμπνευση μοιάζει να διατρέχει όλη την ιστορία του δυτικού
πολιτισμού.

Με τη γέννηση της ψυχιατρικής στα τέλη του 18ου αιώνα, τα έργα των ψυχασθενών
αποκτούν μία ξεχωριστή ορατότητα.

Παράδοξα δημιουργήματα, κολάζ, ζωγραφικές, γλυπτά, γραψίματα, των εγκλείστων
στα άσυλα αρχίζουν δειλά δειλά να κάνουν την εμφάνισή τους και να περισώζονται
από την καταστροφή καθώς κεντρίζουν το ενδιαφέρον των πρώτων ψυχιάτρων.

Παράλληλα η δύναμη και ο πλούτος τους προκαλεί αίσθηση στους καλλιτεχνικούς
κύκλους της Ευρώπης των αρχών του 20ού αιώνα.

H έννοια της ομορφιάς στο γύρισμα του νέου αιώνα ζητεί να απελευθερωθεί από τα
δεσμά βαθιά ριζωμένων αντιλήψεων.

H αναζήτηση των πηγών της καλλιτεχνικής παρόρμησης, των «αυθεντικών» πρώτων
μορφών περιβάλλει την τέχνη των ψυχασθενών μαζί με εκείνη των παιδιών, των
πρωτογόνων και των αυτοδίδακτων καλλιτεχνών με ένα νέο «παραδειγματικό» φως.

Οι αξίες της πολιτισμικής αθωότητας της ειλικρίνειας, της γειτνίασης με τα
σκοτεινά βάθη του ψυχισμού αναγορεύουν την τέχνη ατόμων με ψυχικές διαταραχές
σε πηγή μελέτης και έμπνευσης.

Καθώς η έμφαση είναι στο συναίσθημα και όχι στη σκέψη, στο ένστικτο και στη
διαίσθηση και όχι στη λογική, στο όνειρο και όχι στην πραγματικότητα, η τέχνη
αυτή αποκτά στο πολιτισμικό γίγνεσθαι της avant garde μια πρωτόγνωρη άνθηση.

Έκτοτε βέβαια κύλησε πολύ νερό, αίμα και μελανί στο αυλάκι…

Σήμερα ολοένα και λιγότερο ισχύουν οι στεγανές διακρίσεις μεταξύ
«ανατρεπτικής» και «κατεστημένης» τέχνης.

To πέρασμα από την «περιφέρεια» στο «κέντρο» είναι πλέον γεγονός. Εφεξής το
έργο των ψυχικά διαταραγμένων καλλιτεχνών απασχολεί μουσεία, συλλέκτες,
συλλογές, περιοδικά τέχνης.

Όλα δείχνουν ότι στην εποχή του μεταμοντέρνου με ευχέρεια συντελείται η
αφομοίωση αυτού που κάποτε έμοιαζε ανοίκειο και διαταρακτικό.

Παράλληλα στον χώρο της ψυχιατρικής διανύουμε την εποχή της διαχείρισης της
τρέλας. Τα αποκομμένα από τον έξω κόσμο ψυχιατρεία αντικαθίστανται από νέες
ανοιχτές στην κοινωνία δομές ψυχικής περίθαλψης.

Βέβαια ο κίνδυνος υπονόμευσης της δημιουργίας είναι ειρωνικά παρών.

Στον βωμό της αξιοποίησης και της art therapy, η αrt εκλείπει. Στερεοτυπίες,
επαναλαμβανόμενα μοτίβα, μιμητισμός. Με λίγα λόγια εξομάλυνση, κανονικοποίηση,
συμμόρφωση στον κανόνα. Όλο και λιγότερο συναντούμε τα αλλοτινά φαντασμαγορικά
σχέδια των αλλοτινών δημιουργών.

Κι όμως, στους νέους τόπους συνάντησης της ψυχικής οδύνης, σε ατελιέ,
εργαστήρια, νοσοκομεία ημέρας, ενδιάμεσες δομές, το έργο, το βλέμμα, ο λόγος
της Άλλης Όχθης θα εξακολουθεί να συνταράζει, να συγκινεί, να θυμίζει τον
λησμονημένο λόγο του Χάιντεγκερ: «Έργο τέχνης είναι εκείνο στο οποίο έχει
εν-εργο-ποιηθεί η αλήθεια τού όντος».

Ένα μήνυμα ζωής σε δύσκολους καιρούς. Μια πρόταση ζωής που υπερβαίνει κάθε
λογής θανάτους. Αυτήν την πρόταση ονειρεύτηκε να προσεγγίσει το πρόγραμμα της
Πολιτιστικής Ολυμπιάδας «Στην Άλλη Όχθη».

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.