Kόντρες για την ελληνική ταυτότητα

«Κι εσύ έχεις δίκιο, κι εγώ έχω δίκιο. Εδώ τα χαλάμε. Πάμε τώρα να πιούμε μαζί
ένα ποτηράκι». H φράση αυτή, που ανήκει στον πατέρα της Ζυράννας Ζατέλη,
αποδίδει σε μεγάλο βαθμό το κλίμα που επικράτησε στους Δελφούς μεταξύ 9
εκλεκτών ξένων συγγραφέων και 9 Ελλήνων ομολόγων τους. Την ώρα που το ΠΑΣΟΚ
αναδείκνυε τον νέο αρχηγό του, εκείνοι επιβεβαίωναν μέσα από μία «θερμή»
συζήτηση υψηλού επιπέδου (κεκλεισμένων των θυρών), ότι η νέα εποχή της
απειλούμενης ομογενοποίησης και της ισοπέδωσης τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο
και στην παγκοσμιοποιημένη διεθνή κοινότητα, απαιτεί έναν νέο προβληματισμό
για το εθνικό και το υπερεθνικό, την περιφέρεια και το κέντρο, το τοπικό και
το οικουμενικό, τη διαφορά και τη σύγκλιση, τη γλώσσα και την παιδεία, το
παρελθόν και το μέλλον. Έτσι η λογοτεχνική αυτή συνάντηση απέκτησε μια
ευρύτερη σημασία, βγαίνοντας τελικά από τα συντεχνιακά της πλαίσια.

Καθισμένοι γύρω από ένα μεγάλο συνεδριακό τραπέζι στον… Ομφαλό της Γης, οι
Έλληνες συγγραφείς, έχοντας απέναντί τους τον Σέιμους Χίνι, τον Έντμουντ Κίλι,
την Ρέιτσελ Χάντας, τον Ζακ Λακαριέρ, τον Μισέλ Ντεόν, τον Μίχαελ Κρούγκερ,
τον Εράσμους Σέφερ, τον Νατσούκι Ικεζάουα, αλλά και τον διευθυντή του
λογοτεχνικού ένθετου των «Τάιμς» (TLS) Πίτερ Στόταρντ, προσάρμοσαν τη συζήτηση
περί «ελληνικής εμπειρίας» στις «εμπειρίες» τους και στις αγωνίες τους – ή στα
«κολλήματά» τους, όπως είπε ο Στόταρντ – περί ελληνικής ταυτότητας. Και
υπονόμευσαν το πρόγραμμα της (διοργανωμένης από το υπουργείο Πολιτισμού)
«Συνάντησης…», που τους ήθελε να συζητούν για το πώς οι ξένοι βίωσαν την
Ελλάδα, αν η προσέγγισή τους ήταν εξιδανικευτική, ρομαντική, τουριστική, αν
τους γονιμοποίησε ή όχι, αν την μυθοποίησαν όπως πολλοί πρόδρομοί τους κ.ο.κ,
κ.ο.κ.

«Εμείς βιώνουμε την ελληνική εμπειρία περισσότερο σαν ρήξη παρά σαν
συνέχεια», παρενέβη ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος και… άρχισαν τα όργανα. H
πρόεδρος της πρώτης συνεδρίασης, βυζαντινολόγος και πρόεδρος του Κέντρου
Δελφών κ. Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ, μίλησε για «ελληνικότητα». Ο Πατρίκιος
αντέταξε, «είναι ένα ιδεολόγημα, ενώ η ελληνική εμπειρία είναι βιωμένη
αλήθεια». Ο Θανάσης Βαλτινός το προχώρησε στην «προγονοπληξία» μας.

Ο ποιητής και καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας Νάσος Βαγενάς προσπάθησε να
εξηγήσει στους ξένους ότι «οι Έλληνες συγγραφείς (δυστυχώς) νιώθουν συνεχώς
εκτεθειμένοι σε έναν κίνδυνο να παρερμηνευτούν στο εξωτερικό, άρα έχουν την
τάση είτε να υπερασπίζονται την ελληνικότητά τους είτε να δείχνουν ότι δεν
φοβούνται τίποτα». H Ρέα Γαλανάκη μετατόπισε το θέμα στην έννοια της
«ταυτότητας». «Ο συγγραφέας έχει πολλαπλές ταυτότητες», αντέτεινε ο Χάρης
Βλαβιανός. «… Αλλά το διεθνές κοινό περιμένει από τον Έλληνα συγγραφέα να
ορίζει στα βιβλία του την “ελληνικότητά” του, ενώ δεν περιμένει το ίδιο από
τον ξένο», τόνισε ο Δημοσθένης Κούρτοβικ. «Λάθος», πετάχτηκε ο Κίλι. «Όλοι
περίμεναν από μένα το μεγάλο – αμερικανικό – μυθιστόρημα, ενώ εγώ
δυσκολευόμουν να προσδιορίσω την αμερικανική εμπειρία μου». Μα, «είναι
αδικαιολόγητη η απουσία της νεοελληνικής πεζογραφίας από τις εισηγήσεις των
ξένων, λες και η Ελλάδα είναι μόνο ο Καβάφης, ο Σεφέρης και η Γενιά του ’30»,
παρενέβη ο Μένης Κουμανταρέας και… άρχισε καινούργιο ματς, με τους ξένους σε
άμυνα ζώνης.

«Αν δεν κοιτάξεις παράλληλα τους άλλους, πώς θα καταλάβεις ποιος είσαι», είπε
ο Χίνι προσπαθώντας να εξισορροπήσει την κατάσταση. «Εγώ πιστεύω ότι ο
πολιτισμός χρησιμεύει ως διερμηνέας για να καταλάβουμε την πραγματικότητα. Και
μ’ αυτήν την έννοια, η Ελλάδα, με τους μύθους της, τη φύση της, την ιστορία
της, την ποίησή της, άλλαξε την οπτική μου γωνία και με έκανε να αισθανθώ πιο
κοντά στην πατρίδα μου». Είναι βέβαια αλήθεια ότι πολλοί από τους επισκέπτες
της δεν την κατάλαβαν, παραδέχτηκε ο Ντεόν, όπως είναι αλήθεια ότι πολλοί δεν
γνωρίζουν καλά τη σημερινή Ελλάδα (Στόταρντ) και δεν κατέχουν την πεζογραφία
της (Χάντας) ή έχουν λεηλατήσει τους ελληνικούς μύθους (Ντεόν).

«Κι εγώ ακόμα, έδωσα στον μύθο της Αριάδνης παιδιά όχι πολύ νόμιμα όπως θα
δείτε στο θεατρικό μου “Αριάδνη ή η λησμονιά” που ανεβαίνει στο θέατρο του
Νέου Κόσμου».

Ωστόσο, επεσήμανε ο Κίλι, «οι νεώτερες γενιές είναι περισσότερο
προσγειωμένες στην ιστορική της πραγματικότητα», «μεταφράζονται αρκετά βιβλία
της – τουλάχιστον στη Γερμανία ή στη Γαλλία» (Κρούγκερ, Ντεόν). «Ο ελληνικός
πολιτισμός έχει την ιδιαιτερότητα να είναι μεταβιβάσιμος» (Λακαριέρ). Και
τελοσπάντων «γιατί τόση ανασφάλεια, τόση δυσαρέσκεια. Στο παρελθόν οι μεγάλοι
συγγραφείς δεν είχαν τέτοια αγωνία να γίνουν παγκόσμιοι. Γιατί δεν θέλετε να
αναγνωρίσετε ότι οι ξένοι επιστρέφουν πάντοτε στην ελληνική μυθολογία όχι
απαραίτητα από αρχαιολατρία, αλλά επειδή οι ελληνικοί μύθοι προσφέρουν
αθάνατες δομές και πρότυπα για να ερμηνεύσεις τον κόσμο (Στόταρντ).

Κλισέ και αντινομίες

Ο Έντμουντ Κίλι, η Ζυράννα Ζατέλη, ο Μένης Κουμανταρέας και η Ρέα Γαλανάκη κράτησαν, με τις παρεμβάσεις τους, ζωντανό τον διάλογο στη Διεθνή Συνάντηση των Δελφών. Μονιασμένοι, μετά από φαγοπότι και πλάκες, η παρέα των Δελφών, Έλληνες και ξένοι λογοτέχνες, είχαν πια ξεχάσει τους διαξιφισμούς τους για την ελληνική ταυτότητα

Είναι γεγονός ότι η «Συνάντηση των Δελφών» αποκάλυψε μία αντινομία τόσο μεταξύ
των ξένων συγγραφέων όσο και μεταξύ των Ελλήνων. Όπως είπε ο Δ. Κούρτοβικ: «Οι
ξένοι έχουν την τάση να αρνούνται ότι αντιμετωπίζουν την Ελλάδα μέσα από
διάφορα κλισέ, όμως η σχέση τους μαζί της βασίζεται πάντα σε μια δική τους
μυθολογία για την Ελλάδα. Και είναι αξιοπαρατήρητο ότι κανείς τους δεν μίλησε
για την Ελλάδα της Μεταπολίτευσης. Οι Έλληνες πάλι, αγανακτούμε μεν επειδή μας
βλέπουν μέσα από παρωπίδες ή προκαταλήψεις και όχι σαν μια κανονική σύγχρονη
χώρα, αλλά και επιθυμούμε να μας αντιμετωπίζουν ως κάτι το εκλεκτό, να μας
μεταφράζουν κ.λπ.».

Ο ΣΕΪΜΟΥΣ XINI ΣΤΑ «NEA»:

«Αντιγόνη» σαν ανοιχτή επιστολή προς τον Μπους

«Στην Ανατολική Ευρώπη είδαμε τις αρχαίες ελληνικές τραγωδίες να έρχονται στο προσκήνιο για να μιλήσουν έμμεσα για τα ανελεύθερα καθεστώτα», λέει ο Σέιμους Χίνι

Ο Ιρλανδός νομπελίστας Σέιμους Χίνι, που κέρδισε τις εντυπώσεις με την
πολυεπίπεδη, βιωματική και φιλοσοφική ανάπλαση της «ελληνικής εμπειρίας» του,
κάνοντας μια αποτίμηση της «Συνάντησης των Δελφών» τόνισε στα «NEA»:

«H συζήτηση έδειξε ότι είναι επείγον για τους Έλληνες συγγραφείς να καταλάβουν
ποιοι είναι και τι κάνουν. Υπήρχε πάθος και σύγχυση στα λόγια τους και στην
αρχή μας ξάφνιασαν, τους ξένους, αν και πιστεύω ότι και στην Ιρλανδία θα
συνέβαινε το ίδιο. Είναι ωραίο βέβαια να είσαι αγκυροβολημένος στον τόπο σου
και στις μνήμες σου, αλλά όλα αυτά χρειάζεται να ζωντανέψουν, με εξωτερικά
ερεθίσματα. M’ αυτήν την έννοια, εγώ είμαι και Ανταίος και Ηρακλής. Πιστεύω
δηλαδή ότι ο κάθε συγγραφέας αλλά και ο κάθε άνθρωπος γενικότερα μπορεί να ζει
με πολλούς κόσμους στο κεφάλι του. Δεν μπορεί όμως να μένει μόνο στο ισόγειο.
Πρέπει να παίρνει το ασανσέρ, να πηγαίνει ψηλά και να ανεβοκατεβαίνει. Από την
άλλη πλευρά, ο ευρωκεντρισμός προκαλεί πράγματι μια ενδιαφέρουσα πολεμική.

Ωστόσο, θα ήταν λάθος να καταλήξουμε ότι η κλασική, ανθρωπιστική κληρονομιά
μας είναι ξεπερασμένη. Φυσικά δεν πρέπει να την φετιχοποιούμε ούτε να την
περιορίζουμε τους μυημένους, αλλά δεν πρέπει και να ξεχνάμε ότι σε εποχές
κρίσεων, αυτή είναι που μας ενδυναμώνει. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η
ελληνική εμπειρία στην Ανατολική Ευρώπη, όπου είδαμε τις αρχαίες τραγωδίες να
έρχονται στο προσκήνιο για να μιλήσουν έμμεσα για τα ανελεύθερα καθεστώτα. Το
ίδιο περίπου θα κάνω και εγώ τον Απρίλιο, σε μια παράσταση για τα 100 χρόνια
του Abbey Theater. Εκεί θα παρουσιάσω μια “Αντιγόνη” σαν ανοιχτή επιστολή προς
τον Tζoρτζ Μπους, που τον βλέπω ως Κρέοντα. Διότι πιστεύω ότι είναι ευθύνη των
συγγραφέων να λένε την αλήθεια. Άλλοτε από τα μεγάφωνα, άλλοτε ψιθυριστά».

Τα «βρήκαν» στη σημασία της γλώσσας

Έλληνες και ξένοι συγγραφείς συμφώνησαν στη σημασία που πρέπει να δοθεί στη
γλώσσα (Βαγενάς, Βαλτινός, Χίνι, Χάντας, Ντεόν). Και ανεξάρτητα από τις
διαφωνίες τους, βρήκαν ένα κοινό (όχι στενά λογοτεχνικό) πεδίο προβληματισμού,
όταν ο ποιητής, πεζογράφος και (σημαντικός) Γερμανός εκδότης Μίχαελ Κρούγκερ
(από τις νεώτερες ηλικιακά ξένες φωνές), με αφορμή τον Πίνδαρο, έβαλε το
ζήτημα της «Βοιωτίας» και της «Αθήνας»: του «παραδοσιακού» δηλαδή και του
«κοσμοπολίτικου», της «περιφέρειας» και του κέντρου, άρα της εθνικής
ταυτότητας στο ευρωπαϊκό ή το παγκόσμιο πλαίσιο, και της μνήμης του
παρελθόντος στο μέλλον. «Αν δεν ξανασκεφτούμε το παρελθόν μας, δεν μπορούμε να
οικοδομήσουμε το μέλλον μας», είπε, και σ’ αυτό όλοι συμφώνησαν. Αρκεί, όπως
επεσήμανε ο Δ. Κούρτοβικ, οι περιφερειακές κουλτούρες να κατακτήσουν την
ισοτιμία τους με τις μητροπολιτικές και να συμμετάσχουν εξίσου στη μεταγραφή
των σύγχρονων εμπειριών και στη δημιουργία των νέων μύθων.

H «Συνάντηση των Δελφών» έκλεισε με γενική ικανοποίηση γι’ αυτή τη γόνιμη
αντιπαράθεση απόψεων και γι’ αυτό είναι κρίμα που το υπουργείο Πολιτισμού δεν
σκέφτηκε να την ανοίξει σε ένα ευρύτερο κοινό. Θα θεράπευε πολλά ελληνικά
συμπλέγματα.