TPITH AΠOΨH Η χωροταξία της «αρπαχτής»

Τα όσα απίστευτα και απίθανα ακούστηκαν τις προάλλες, με αφορμή διάφορες
περιπτώσεις «σημειακών» χωροθετήσεων επενδυτικών δραστηριοτήτων («Πόρτο
Καρράς», Καϊάφας, Πάρνηθα κ.λπ.), δεν προβληματίζουν μόνον τον απλό πολίτη και
για τη λειτουργία των θεσμών, αλλά και κάθε υπεύθυνο παράγοντα της δημόσιας
ζωής – ακόμα και κάθε σοβαρό επενδυτή – για το μέλλον αυτού του τόπου.

Το κυριότερο στοιχείο που αναδείχτηκε από τη «φασαρία» των ημερών είναι ότι η
τακτική των αποσπασματικών τροπολογιών αποτελεί συνήθη πρακτική στη διαδικασία
λήψης αποφάσεων σε ανώτερο πολιτικό επίπεδο (νομοθέτηση). Σύμφωνα με τη λογική
αυτή, εφόσον το διοικητικό σύστημα της χώρας αδυνατεί να λειτουργήσει και να
εφαρμόσει μία (όχι πάντοτε ρητώς εκπεφρασμένη) πολιτική, τότε η κυβέρνηση
καταφεύγει σε περιστασιακές, συγκυριακές, νομοθετικές πράξεις (για
αδειοδοτήσεις), χωρίς ενιαίο σχεδιασμό, που παρακάμπτουν το θεσμικό οικοδόμημα
και λύνουν (;) τα προβλήματα με «συνοπτικές» διαδικασίες. Κι αυτό γιατί η
συχνότερη δικαιολογία που επικαλούνται οι θιασώτες αυτής της «στιγμιαίας»,
«σημειακής» και τελικά «πραξικοπηματικής» χωροταξίας είναι ο νομικός
λαβύρινθος και η χρονική καθυστέρηση.

Όμως η δήθεν έλλειψη χρόνου είναι σόφισμα: όταν προγραμματίζουμε εγκαίρως
υπάρχει πάντα άφθονος χρόνος. Δεν νοείται σύγχρονος σχεδιασμός χωρίς
(συμμετοχικές) διαδικασίες. Όμως, όπως έχει εύστοχα ειπωθεί, «αναβάλλοντας
κάθε φορά το ουσιώδες στο όνομα του επείγοντος, καταλήγουμε να ξεχάσουμε πόσο
επείγον είναι το ουσιώδες».

Στην τακτική των τροπολογιών χωρούν δύο ενστάσεις. Πρώτον, διαδικαστικά: εάν
αυτός είναι ο σωστός δρόμος τότε θα έπρεπε να ακολουθείται σε κάθε ανάλογη
περίπτωση, δηλαδή παντού στη γραφειοκρατική μας Ελλάδα, πράγμα που θα
καθιστούσε άχρηστο (αν δεν οδηγούσε σε πλήρη κατάρρευση) ολόκληρο το θεσμικό
πλαίσιο. Δεύτερον, επί της ουσίας: Με ποια κριτήρια διασφαλίζονται κάθε φορά η
αναπτυξιακή σκοπιμότητα και η θεσμικά επιβαλλόμενη περιβαλλοντική συμβατότητα
μιας επένδυσης; Ποιος και με ποιες διαδικασίες αποφασίζει πού και πώς θα γίνει
ή οικιστική ή τουριστική ανάπτυξη; Εφαρμόζονται τα εγκεκριμένα περιφερειακά
χωροταξικά σχέδια; Ποιος εγγυάται την ολοκλήρωση της επένδυσης και τις θέσεις
εργασίας (για την τοπική κοινωνία); Στην Ελλάδα προφανώς δεν χρειαζόμαστε
τίποτε από όλα αυτά! Αρκεί μόνον η αίτηση μιας εταιρείας που επιλέγει τον χώρο
(στόχο) της και μετά απαιτεί άδεια. Τελικά, ποιος θέτει τους κανόνες του
παιχνιδιού;

Στη χώρα των υπερβολών (ληστρική ανάπτυξη από τη μία και «οικολαγνεία» από την
άλλη) βιώνουμε τραγελαφικές καταστάσεις. H Πολιτεία μέσα από τις ποικίλες
εκφράσεις της (υπουργεία, τράπεζες κ.λπ.), προκειμένου να προσελκύσει
επενδύσεις (η αθώα εκδοχή), συνάπτει συμβάσεις χωρίς – κατά κανόνα! – να έχει
καταστήσει εκ των προτέρων σαφείς τους όρους και κανόνες του παιχνιδιού. Χωρίς
να έχει ξεκαθαρίσει το «πού», το «πώς» και το «τι» για κάθε αναπτυξιακή
δραστηριότητα. Αφήνει επιπόλαια (ή εσκεμμένα;) το έγγειο καθεστώς (χρήσεις
γης, ιδιοκτησιακό) αδιευκρίνιστο, δίνοντας μη πραγματοποιήσιμες υποσχέσεις και
ελπίδες στον υποψήφιο επενδυτή – όταν αυτός δεν αποτελεί μέρος μιας
συναλλαγής. Αν όμως ο επενδυτής (θύμα ή θύτης ανάλογα) νομιμοποιείται να
επιδιώκει το ιδιωτικό του συμφέρον, ποιος θα προστατεύσει το δημόσιο συμφέρον
αν όχι η ίδια Πολιτεία; Ποιος θα χαράξει τη χρυσή τομή ανάμεσα στις
οικονομικές και περιβαλλοντικές απαιτήσεις και αναγκαιότητες;

Επιπλέον, υποτίθεται ότι μετά την Ενιαία Πράξη (1985) και τη Διάσκεψη του Ρίο
(1992) υιοθετήσαμε, τόσο στην E.E. όσο και σε εθνικό επίπεδο, μια πιο
φιλοπεριβαλλοντική πολιτική ανάπτυξης (και μάλιστα δεν παύουμε να το
διατυμπανίζουμε σε κάθε ευκαιρία). H εξέλιξη αυτή μετατοπίζει τη στάθμιση των
οικονομικών και περιβαλλοντικών αγαθών προς το μέρος του περιβάλλοντος και της
ποιότητας ζωής με παράλληλη θεσμική κατοχύρωση όλων εκείνων των προϋποθέσεων
για ένα νέο μοντέλο μιας ολοκληρωμένης και «ανθεκτικής» ανάπτυξης. Αυτό θα
έπρεπε να είχε γίνει σαφές προ πολλού και προς όλες τις κατευθύνσεις, παρά το
αρχικό πολιτικό κόστος. Γιατί είναι αλήθεια ότι το κάθε κόμμα (εξουσίας),
ανάλογα με το αν βρίσκεται στην κυβέρνηση (και υπόκειται σε πιέσεις) ή στην
αντιπολίτευση, γίνεται αντιστοίχως περισσότερο αναπτυξιακό ή περιβαλλοντικό.
Αυτό όμως δεν πρέπει να ισχύει για την παράταξη που θέλει να λέγεται
δημοκρατική, προοδευτική, κεντροαριστερή. Αλλά το πιο απογοητευτικό, ίσως,
στην όλη υπόθεση είναι ότι εάν αυτά συμβαίνουν στον δημοκρατικό χώρο τι θα
μπορούσε να περιμένει κανείς από μια εξουσία τού συντηρητικού χώρου, που
ιστορικά δεν διακρίθηκε ποτέ για τις περιβαλλοντικές και χωροταξικές του
ευαισθησίες;

Ο Ηλίας Μπεριάτος είναι καθηγητής Χωροταξικού – Περιβαλλοντικού
Σχεδιασμού στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.