Πολιτιστική επανάσταση ώς την κάθαρση

H νεαρή γυναίκα που έχει συνδεθεί με τη Σιμονέτα Βεσπούτσι, στο πορτρέτο του Σάντρο Μποτιτσέλι, φοράει στον λαιμό ένα περίαπτο που αντιγράφει τον αρχαίο σφραγιδόλιθο του Διοσκουρίδη. Ο σφραγιδόλιθος, που τον 15ο αιώνα κόστιζε 1.000 φιορίνια (ποσό με το οποίο αγόραζες τρία σπίτια!) παρουσιάζεται στην έκθεση «Το φως του Απόλλωνα»

Όταν ο Μποτιτσέλι ζωγράφιζε την «Άνοιξη», το 1477-8, ο σπάταλος Λαυρέντιος ο
Μεγαλοπρεπής, σκηνοθετούσε θρυλικές γιορτές στη Φλωρεντία με τα χρήματα του
«Ταμείου της προίκας» των φτωχών οικογενειών. Κι όταν ο Μιχαήλ Άγγελος
εισέπραττε 3.000 χρυσά φιορίνια για την εικονογράφηση των 500 τ.μ. της Καπέλα
Σιστίνα, ένας αρχαίος σφραγιδόλιθος από τους θησαυρούς του Λαυρεντίου του
Μεγαλοπρεπούς, που κοσμεί το πορτρέτο μιας Εράσμιας νέας γυναίκας του
Μποτιτσέλι, εκοστολογείτο στα 1.000 φιορίνια, ποσό ικανό για ν’ αγοράσει
κανείς τρία καλά σπίτια στη Φλωρεντία των Μεδίκων.

«H τέχνη είναι ο σιωπηλός και αδιάψευστος μάρτυρας αυτού του κόσμου και
ταυτόχρονα η κάθαρσή του, η εξιδανίκευσή του», σημειώνει η κυρία
Λαμπράκη-Πλάκα στον πρόλογο αυτής της μονογραφίας, που γίνεται επίκαιρη, καθώς
στην Εθνική Πινακοθήκη φιλοξενείται για πρώτη και πιθανότατα τελευταία φορά
στην Ελλάδα. Μια τεράστια έκθεση αφιερωμένη στη γνωστή-άγνωστη: την Ιταλική
Αναγέννηση με τίτλο «Το φως του Απόλλωνα». Όμως μόνον η τέχνη δεν αρκεί για να
αντιληφθεί κάποιος την κοσμογονία που σάρωσε απ’ άκρου εις άκρον την Ιταλία.
«Τέχνη και πολιτισμός δεν είναι φαινόμενα αποκομμένα από την κοινωνία και την
οικονομία», εξηγεί η κυρία Λαμπράκη-Πλάκα και προσφέρει το απόσταγμα των
δυσεύρετων γνώσεων και της αγάπης της για την Ιταλική Αναγέννηση «σε μια
πλούσια σύνθεση όπου η τέχνη συνομιλεί με την ταραγμένη ιστορία και την
κοινωνία της εποχής, αλλά και με τις καταβολές της στην ελληνική αρχαιότητα
και αλλάζει τον κόσμο θέτοντας τα θεμέλια της νεώτερης ιστορίας του δυτικού
κόσμου.

«H Αναγέννηση είναι μια πολιτιστική επανάσταση. Δεκάδες μαρτυρίες το
επιβεβαιώνουν. H Αναγέννηση υπήρξε το κυρίαρχο συναίσθημα μιας εποχής, πολύ
πριν αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο σαν ιστορική έννοια», υποστηρίζει η
κυρία Λαμπράκη. «H ιδέα ότι μια νέα εποχή έχει ανατείλει για την ανθρωπότητα,
γνωρίζει τέτοια διάδοση που παίρνει τον χαρακτήρα συλλογικής πίστης.
Χρονολογικά, τα χαρακτηριστικά της ιστορικής περιόδου εμφανίζονται αρχικά στην
Ιταλία τον 14ο αιώνα, κυριαρχούν τον 15ο και αποκρυσταλλώνονται στις πρώτες
δεκαετίες του 16ου αιώνα».

Απαντώντας στο ερώτημα τι είναι Αναγέννηση, λέει: «Μέσα στα χρονικά αυτά όρια
πραγματοποιείται καθολική ανανέωση της ζωής, της επιστήμης, της τέχνης και
γενικότερα του πολιτισμού στα πλαίσια μιας νέας κοσμοθεωρίας. Σε αντίθεση με
τη θεοκεντρική αντίληψη του Μεσαίωνα, είναι ανθρωποκεντρική. Αυτό εξηγεί την
εκλεκτική συγγένεια της Αναγέννησης με την κλασική αρχαιότητα, όπου σοφοί και
καλλιτέχνες αναζητούν τώρα παιδευτικές αρχές και πρότυπα για τη δημιουργία
τους».

Στην κοινωνία, η μετάβαση από τη φεουδαρχική αγροτική οικονομία του
Μεσαίωνα στη φιλελεύθερη οικονομία του εμπορίου και της διακίνησης του
χρήματος, μεταθέτει το κέντρο βάρους από την ύπαιθρο στην πόλη, έδρα της
επιχειρηματικής δραστηριότητας των αστών, άσυλο για όσους ζητούν εργασία,
ορμητήριο για όσους ονειρεύονται κοινωνική άνοδο.

H «αληθινή ευγένεια» της Φλωρεντίας

«H τέχνη είναι ο σιωπηλός και αδιάψευστος μάρτυρας του κόσμου της Αναγέννησης και ταυτόχρονα η κάθαρσή του», σημειώνει η Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα για την «Αναγέννηση»

Προσκήνιο της Αναγέννησης η Φλωρεντία, ένα από τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά κέντρα
παραγωγής μάλλινων υφασμάτων με 30.000 εργαζομένους στην παραγωγή τους. Αστοί
και λαός συνασπίζονται από τα μέσα του 13ου αιώνα στον αγώνα κατά των
φεουδαρχών, εγκαθιστώντας μια δημοκρατία, στην οποία συνέπραξαν και όσοι
ευγενείς συμβιβάστηκαν με τη νέα κοινωνική πραγματικότητα. Σύντομα «η αληθινή
ευγένεια δεν θα έχει σχέση με την καταγωγή, αλλά θα θεωρείται ότι είναι καρπός
ηθικού και πνευματικού αγώνα», όπως ο πλούτος είναι καρπός τού καλά
οργανωμένου εμπορίου και τραπεζικού συστήματος, που εκτρέφει μια νέα
οικονομική ολιγαρχία μαικήνων των γραμμάτων και των τεχνών, που ασκεί την
πολιτική εξουσία, οργανώνει πολέμους, προμηθεύει το Βατικανό με Πάπες και
καλλιτέχνες και πνίγει σταδιακά τη δημοκρατία, ενώ γράφει τις πιο ένδοξες
σελίδες της Ιταλικής Αναγέννησης. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, μεστώνει η τέχνη,
αποκτά ρεαλισμό, επαφή με τη φύση, οι μορφές εξατομικεύονται.

Μια νέα αίσθηση ζωής

Πλάι στη Φλωρεντία, την πόλη του κόκκινου κρίνου, η Δημοκρατία της Βενετίας
και βασίλισσα της Αδριατικής «προσφέρει το παράλληλο αλλά και παραπληρωματικό
πρότυπο πολιτικής, οικονομικής και πολιτιστικής ανάπτυξης».

«Χερσαία δύναμη η μία, ναυτική η άλλη, στήριξαν και οι δυο την ισχύ τους
στο χρήμα και την τεχνογνωσία που είχαν να το πολλαπλασιάζουν. Στην αρχή του
15ου αιώνα η Γαληνοτάτη άγγιξε το απόγειο της δόξας της αριθμώντας 190.000
κατοίκους, εξουσιάζοντας 3.330 σκάφη, απασχολώντας 16.000 εργάτες στα
ναυπηγεία της».

H Βενετία υποδέχθηκε την Αναγέννηση στην ώριμη, κλασική της φάση, και
κατάφερε να την πλουτίσει με μια νέα αίσθηση της πραγματικότητας και της ζωής.
Δεν έχουμε παρά να αναπολήσουμε την εικόνα της φύσης και των ανθρώπων που μας
προτείνουν οι μεγάλοι ζωγράφοι της βενετικής σχολής, από τον γενάρχη τους, τον
Τζιοβάνι Μπελίνι και τον Καρπάτσιο έως τους μεγάλους λυρικούς του χρώματος και
του ατμοσφαιρικού φωτός, τον Τζορτζόνε και τον Τιτσιάνο.

INFO

Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα, «Ιταλική Αναγέννηση, Τέχνη και Κοινωνία – Τέχνη και
Αρχαιότητα». Εκδόσεις Καστανιώτη, σελ. 237. Τιμή: 30 ευρώ.