ΘANAΣHΣ BAΛTINOΣ «Mε συνταγές και πρότυπα δεν γίνεται λογοτεχνία»

«H τέχνη δεν έχει ψυχαγωγικό χαρακτήρα», λέει ο Θανάσης Βαλτινός. «Σαφώς μπορεί να ευφραίνει, σαφώς μπορεί να έχει παιδευτικό χαρακτήρα. Αλλά όχι ψυχαγωγικό»

«Συχνά το ωραίο αμπαλάζ κουβαλάει σαβούρα», λέει στα «NEA» ο Θανάσης Βαλτινός.
«Έτσι τώρα βλέπουμε μυθιστορήματα κοσμοπολίτικα, των οποίων η δράση
τοποθετείται σε ξένους τόπους. Ταυτόχρονα, το βιβλίο αγοράζεται πολύ
περισσότερο από άλλοτε. Είναι άλλη εποχή, είναι άλλοι και οι επικοινωνιακοί
όροι. Αυτό δημιουργεί μια σύγχυση, διότι έχει δημιουργηθεί μια βιομηχανία που
και διαμορφώνει και ακολουθεί το γούστο της πελατείας της. Σ’ αυτό το παιχνίδι
παρεμβαίνει η Πολιτεία με το κύρος της».

Και πράγματι, παρενέβη. Στις 26 Ιανουαρίου ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα
απονείμει στον Θανάση Βαλτινό τον Χρυσό Σταυρό Τιμής για την προσφορά του στις
τέχνες και τα γράμματα. «Είναι μια τιμή σημαντική», σχολιάζει ο συγγραφέας των
«Στοιχείων της δεκαετίας του ’60». «Είναι η αναγνώριση από την Πολιτεία μιας
δουλειάς που διεκπεραιώνεται μέσα σε σκληρές συνθήκες. Διότι το να είσαι
συγγραφέας στην Ελλάδα δεν είναι και το απλούστερο. Επιπλέον, η Πολιτεία
δείχνει έτσι ότι περιλαμβάνει το βιβλίο στα σημαντικά στοιχεία του πολιτισμού
μας».

H συμπεριφορά της Πολιτείας δεν αντανακλά, βέβαια, κατ’ ανάγκην, τις
προτεραιότητες της κοινωνίας. «Το ένα επηρεάζει τ’ άλλο», λέει ο Θανάσης
Βαλτινός. «Οι γείτονες και ο περιπτεράς μου με βλέπουν ξαφνικά διαφορετικά.
Δείχνουν εντυπωσιασμένοι από το γεγονός. Με άλλα λόγια η Πολιτεία επιβάλλει
μια άποψη και στην ίδια την κοινωνία».

Φυσικά, δεν είναι τα πάντα «σαβούρα». «Πράγματι, βλέπουμε παράλληλα μια
λογοτεχνία που πατάει είτε στην παράδοση είτε στην πραγματικότητα του τόπου»,
λέει ο Βαλτινός. Και αποσαφηνίζει: «Τα παγκόσμια χαρακτηριστικά δεν
εξασφαλίζονται με τον εξωτισμό. Ούτε βέβαια και με το ισοπεδωτικό φολκλόρ.
Ανάμεσα στα δύο αυτά παρεμβαίνουν οι καθαρά λογοτεχνικές αξίες που δεν
κρίνονται από το χρώμα των ηρώων. H ποίηση που κουβαλάει ένα κείμενο
λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα μήκη και πλάτη. Σε αυτό το σημείο,
πολλοί Έλληνες συγγραφείς κάνουν το λάθος να πιστεύουν ότι προσαρμόζοντας
ήρωες και δράσεις αλλού θα πετύχουν την παγκοσμιότητα».

Παρ’ όλα αυτά, ο Θανάσης Βαλτινός θεωρεί ότι «δεν πρέπει να είμαστε αυστηροί».
Διότι «υπάρχει παγκοσμίως μια φτώχεια». Και γιατί «έχουμε και εμείς πολλούς
πολλά υποσχόμενους». Επισημαίνει όμως τους κινδύνους. «Το κυνήγι της
επιτυχίας, όταν δεν θεμελιωθεί σωστά, δεν βγάζει πουθενά. Όλοι επιδιώκουμε τη
διεύρυνση του κοινού μας, αλλά όχι με όρους μάρκετινγκ. Με συνταγές και
πρότυπα δεν γίνεται λογοτεχνία. H λογοτεχνία σε ματώνει. Πρέπει να καταπιείς
άπειρη πίκρα για να στεριώσεις».

Ο Αρκάς συγγραφέας σχολιάζει και τη συμπεριφορά ορισμένων… «αναιδών»
νέων συγγραφέων. «Μου έλεγαν πάλι ότι οι καινούργιοι συγγραφείς είναι
αναιδείς. Εγώ γελάω λίγο με όλα αυτά. Το θεωρώ φυσικό. Κάνουν πατροκτονία. Δεν
με ενοχλεί καθόλου να λένε ότι δεν υπήρξε ποτέ λογοτεχνία πριν από εκείνους.
Το θέμα είναι να αποδείξουν τα λεγόμενά τους. Να υπάρξει έργο με διάρκεια.
Ώστε αυτά να μη μείνουν μια ιστορία θράσους». Το έργο του ίδιου του Θανάση
Βαλτινού είναι, βέβαια, πλούσιο. Με ένα βιβλίο περίπου κάθε τρία χρόνια, έχει
ώς τώρα εκδώσει τα «H Κάθοδος των Εννιά», «Μπλε βαθύ σχεδόν μαύρο», «Στοιχεία
της δεκαετίας του ’60», «Φτερά μπεκάτσας», «Θα βρείτε τα οστά μου υπό βροχήν»,
«Ορθοκωστά», «Συναξάρι του Αντρέα Κορδοπάτη (Βιβλίο Πρώτο: Αμερική)»,
«Συναξάρι του Αντρέα Κορδοπάτη (Βιβλίο Δεύτερο: Βαλκανικοί – ’22)»,
«Ημερολόγιο 1836-2011» και την πρόσφατη συλλογή διηγημάτων «Εθισμός στη
Νικοτίνη». Τα περισσότερα πρωτοβγήκαν στην Άγρα, το «Ημερολόγιο» και το
δεύτερο «Συναξάρι» στην Ωκεανίδα, ενώ ο «Εθισμός στη Νικοτίνη» εγκαινίασε τη
συνεργασία του με το Μεταίχμιο. Έχει γράψει επίσης τα «Τρία ελληνικά
μονόπρακτα» (Στιγμή), τη «Σχισμή Φωτός» σε συνεργασία με τον Φρανσουά Μπονόμ
(Ολκός), καθώς και το «Τρίπολη, μια πόλη στη λογοτεχνία» (Μεταίχμιο).

«Το συγγραφικό μου ενδιαφέρον εστιάστηκε σε έναν κόσμο που έχει μακελευτεί,
αλλά και έχει βγάλει τα μάτια του μόνος του», εξηγεί. «Όχι σαν μία ανάγκη να
ερμηνευτούν αυτά τα πράγματα, αλλά σαν μια ανάγκη να αποτυπωθούν με τον τρόπο
της λογοτεχνίας. Να γίνει αναγνώριση ενός μονοπατιού. Αυτή η ανάγκη δεν με
άφησε ποτέ. Και θεωρώ ότι το σημαντικότερο μέρος το έχω αφήσει μπροστά μου».

Παρά το γεγονός ότι εστιάζει στο – κοντινό, έστω – παρελθόν, ο Θανάσης
Βαλτινός λέει ότι γράφει για το μέλλον. «Ακόμη κι αν εκ πρώτης όψεως μιλάμε
για το παρελθόν, πάντα μιλάμε για το παρόν και κοιτάμε το μέλλον. Αυτός
άλλωστε είναι και ο αποκαλυπτικός χαρακτήρας της λογοτεχνίας. Δεν προφητεύει
αλλά ψηλαφεί αυτό που επίκειται και κουβαλά τα δικά του ρίγη».

Ο Θανάσης Βαλτινός μάς λέει ότι ελπίζει να έχει τον χρόνο να ολοκληρώσει αυτό
το ταξίδι. Διότι «για ταξίδι πρόκειται. H λογοτεχνία είναι ίδια πάντα. Αυτό
που αλλάζει είναι η δραστικότητά της, η αναζήτηση νέων μορφών. Είναι παλιά
υπόθεση η λογοτεχνία αλλά δεν ανέχεται το λίμνασμα, τη ρουτίνα», υποστηρίζει.

«Τα σκιάχτρα καταρρέουν…»

Είναι ενδιαφέρον ότι ο συγγραφέας του πολέμου και του Εμφυλίου βλέπει σήμερα
στην Ελλάδα το τέλος των διαχωρισμών. «Αντιμετωπίζουμε δυσκολίες, αλλά θα
ήθελα να είμαι αισιόδοξος. Αυτές τις ημέρες υπάρχει κουρνιαχτός, αλλά δεν
είναι δύσκολο να εντοπίσουμε ότι βρισκόμαστε μπροστά σε σημαντικές εξελίξεις.
Όλα θα εξαρτηθούν από τη σοβαρότητα που θα επιδειχθεί. Αλλάζουν οι όροι,
έχουμε δύο νέους ανθρώπους που θα κληθούν να διαχειριστούν τις τύχες μας. Δεν
είναι τυχαίο – και επιβάλλεται από κάτω πια – ότι συμπεριφορές διαχωρισμού
είναι πολύ μπαγιάτικες πια και τα στησίματα σκιάχτρων καταρρέουν από μόνα
τους».

Άλλωστε, πιστεύει ότι «σε μία εικοσαετία τα πράγματα θα είναι εντελώς
διαφορετικά». Διότι «αναδύεται ο Ευρωπαίος πολίτης». H ευρωπαϊκή πορεία δεν
προκαλεί, κατά τη γνώμη του, απώλειες: «Τις απώλειες τις είχαμε έτσι κι
αλλιώς. H εισβολή του αμερικανικού τρόπου ζωής μάς έχει εξουθενώσει. H Ευρώπη
πρέπει να αντισταθεί».

Ούτε κάποια φαινόμενα όψιμης θρησκοληψίας τον ανησυχούν: «Είναι σπασμοί. Δεν
γυρίζει πίσω η Ιστορία. Θα είναι περιπτώσεις γραφικές σε λίγο. Αυτός ο κόσμος
που διαδηλώνει με σταυρούς είναι ένα καλό προζύμι που έχει πέσει σε κακά
χέρια. Στον φανατισμό των παραοργανώσεων. Ο φανατικός άνθρωπος είναι
παθιασμένος άνθρωπος. Και ο παθιασμένος άνθρωπος είναι μια ενδιαφέρουσα
ιστορία. Τώρα ακολουθεί στραβό δρόμο».

«H τέχνη είναι εξ ορισμού αριστοκρατική»

Ο Θανάσης Βαλτινός, συγγραφέας του οποίου το έργο έχει αποσπάσει διθυραμβικές
κριτικές στο εξωτερικό, πιστεύει ότι η Πολιτεία, πέρα από τις παρεμβάσεις
αναγνώρισης, πρέπει να έχει και έναν ρόλο αρωγού εκτός συνόρων. «Έχουμε βέβαια
το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου. Όμως δεν φτάνει. Δεν έχουμε τους πολιτιστικούς
τεχνοκράτες. Ανθρώπους που να γνωρίζουν πώς εκπορθείται μια αγορά και πώς
κρατιέται. H Αμερική, παράδειγμα, είναι μια δύσκολη πιάτσα. Υπήρξε στο
παρελθόν ένα ρήγμα, δεν το ενισχύσαμε, ξανάκλεισε. Φοβάμαι ότι αυτό που μας
τρώει είναι η αντίληψη ότι πρέπει να αντιμετωπίσουμε το θέμα με δημοκρατικές
διαδικασίες. Αλλά η τέχνη είναι εξ ορισμού αριστοκρατική. Έχουμε παραδείγματα.
Ο τρόπος που λειτούργησε το μεταφραστικό εργαστήρι του Γαλλικού Ινστιτούτου
παλιότερα, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης τώρα. Και τα δύο όμως οφείλονται
στον ίδιο άνθρωπο, την Κατρίν Βελισσάρη».

INFO

Ο Θανάσης Βαλτινός τιμάται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας στις 26 Ιανουαρίου.
Στις 27 Ιανουαρίου (12.00), παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη η συλλογή
διηγημάτων του «Εθισμός στη Νικοτίνη» (Εκδ. Μεταίχμιο) με ομιλητές τους Αλέξη
Ζήρα, Χριστίνα Ντουνιά, Τίτο Πατρίκιο.