Οι «αχρείαστες» μνήμες σβήνουν

Έναν αιώνα μετά τον θόρυβο που προκάλεσαν οι ιδέες του Ζίγκμουντ Φρόυντ,
μία νέα έρευνα για τις λειτουργίες του ανθρώπινου εγκεφάλου αποδεικνύει πως
δεν απείχαν πολύ από την πραγματικότητα.

Χρησιμοποιώντας νέες τεχνολογίες, επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο του
Στάνφορντ βρήκαν ότι ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να «απωθήσει» δυσάρεστες
αναμνήσεις, χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα τμήματα του εγκεφάλου.

Ο Φρόυντ είχε πει ότι οι ανεπιθύμητες αναμνήσεις δεν εξαφανίζονται για πάντα,
αλλά «παραφυλάνε» στον εγκέφαλο και μερικές φορές ξαναβγαίνουν μεταμφιεσμένες
στην επιφάνεια, σε όνειρα ή άθελά μας στη ροή του λόγου. Οι θεωρίες του πατέρα
της ψυχανάλυσης όμως αμφισβητήθηκαν έντονα.

H απαραίτητη λήθη. Οι ερευνητές του Στάνφορντ, χρησιμοποιώντας
λειτουργική μαγνητική τομογραφία, «φωτογράφισαν» τον εγκέφαλο τη στιγμή που
απωθούσε δυσάρεστες αναμνήσεις. H δουλειά τους δημοσιεύθηκε στην επιστημονική
επιθεώρηση «Science». Σύμφωνα με την εφημερίδα «San Fransisco Chronicle», η
έρευνα έκρυβε εκπλήξεις για τους επιστήμονες. Μπορεί ο εγκέφαλος να διαθέτει
την εκπληκτική ικανότητα διατήρησης της μνήμης για μια ζωή, αλλά μία από τις
βασικές του λειτουργίες είναι να ξεχνάει. Αν το καλοσκεφτεί κανείς, κάτι
τέτοιο είναι απαραίτητο. Τα αισθητήρια όργανα μάς κατακλύζουν ασταμάτητα με
πληροφορίες, κάποιες δυσάρεστες. Ίσως το βάρος τους να ήταν αβάσταχτο αν δεν
μπορούσαμε να τις ξεχνάμε. Προηγούμενες έρευνες έχουν δείξει ότι τα ζώα
διαθέτουν εγκεφαλικά συστήματα που τους επιτρέπουν να σβήνουν την «αχρείαστη»
μνήμη, ώστε να προλαμβάνεται η υπερφόρτωση του εγκεφάλου τους.

Πώς έγινε το πείραμα. Τα νέα ευρήματα «επιβεβαιώνουν την ύπαρξη μίας
ενεργού διαδικασίας κατά την οποία ο άνθρωπος ξεχνάει», γράφουν οι ερευνητές
στην εργασία τους. Στα πειράματα πήραν μέρος 24 εθελοντές, ηλικίας 19 – 31
χρόνων. Στην αρχή, αποστήθισαν ζευγάρια λέξεων, όπως «δοκιμασία – κατσαρίδα»,
«ατμός – τρένο», «σαγόνι – τσίχλα».

Στη συνέχεια, κάθε εθελοντής ξάπλωσε για μία ώρα στον λειτουργικό μαγνητικό
τομογράφο, που βρίσκεται στα Κέντρο Μαγνητικής Φασματοσκοπίας του Στάνφορντ,
κοιτώντας τις λέξεις που εμφανίζονταν μπροστά του σε έναν καθρέφτη στον οποίο
φαινόταν η οθόνη του υπολογιστή. Αρχικά, για κάθε λέξη που εμφανιζόταν οι
εθελοντές έπρεπε να θυμηθούν το ζευγάρι της. Μετά, οι ερευνητές τούς ζητούσαν
να προσπαθήσουν να ξεχάσουν τη δεύτερη λέξη. Έπειτα, τους ζητούσαν να τις
ξαναθυμηθούν. Τη δεύτερη φορά, οι εθελοντές δυσκολεύονταν να θυμηθούν τις
λέξεις που είχαν προσπαθήσει να ξεχάσουν.

Βιολογική βάση. Παράλληλα, οι επιστήμονες έβλεπαν τι συνέβαινε στο
εσωτερικό τού εγκεφάλου τους την ώρα που αγωνίζονταν να ξεχάσουν τις λέξεις.
Ορισμένα τμήματα, όπως ο δεξιός και αριστερός μετωπιαίος φλοιός, παρουσίασαν
αυξημένη δραστηριότητα (ένταση της ροής του αίματος και κατανάλωση οξυγόνου).
Την ίδια στιγμή, ο ιππόκαμπος, το τμήμα που παίζει μεγάλο ρόλο στη διαδικασία
της μνήμης, ήταν λιγότερο ενεργός. Έτσι, αυτός που ξεχνούσε πιο εύκολα είχε
τον πιο δραστήριο μετωπιαίο φλοιό.

«Το σημαντικό είναι ότι δείξαμε πώς ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποκλείει την
ανεπιθύμητη μνήμη, ότι υπάρχει τέτοιος μηχανισμός και έχει βιολογική βάση»,
εξηγεί ένας από τους ερευνητές, ο καθηγητής Ψυχολογίας στο Στάνφορντ Τζον
Γκαμπριέλι.

Οι υπόλοιποι ερευνητές είναι οι Μάικλ Άντερσον, καθηγητής Ψυχολογίας στο
Πανεπιστήμιο του Όρεγκον, Μπράις Κουλ, Κέβιν Όσνερ, Τζέφρι Κούπερ, Ιλέιν
Ρόμπερτσον, Σούσαν Γκαμπριέλι και Γκάρι Γκλόβερ, όλοι τους από το Στάνφορντ.

«Φωτογραφίζουν» τον εγκέφαλο με λειτουργικό μαγνητικό τομογράφο

Τα τελευταία χρόνια, η έρευνα του εγκεφάλου έχει σημειώσει αλματώδη
πρόοδο. Οι εξελίξεις στην τεχνολογία έχουν δώσει τη δυνατότητα στους
επιστήμονες να φωτογραφίζουν διάφορα τμήματα του εγκεφάλου προσπαθώντας να
ανακαλύψουν τι συμβαίνει στο εσωτερικό τους τη στιγμή που ο άνθρωπος
αποφασίζει, σκέφτεται και αισθάνεται.

Όλα αυτά τα πειράματα ανήκουν στην επιστήμη της κοινωνικής νευρολογίας, που
έχει αναπτυχθεί χάρη στη νέα τεχνολογία. Οι επιστήμονες αναζητούν απαντήσεις
για μία μεγάλη ποικιλία ερωτημάτων, όπως η προτίμηση σε συγκεκριμένες μάρκες
καταναλωτικών προϊόντων και υπηρεσιών, οι βίαιες τάσεις, ζητήματα ηθικής,
αισθήματα αγάπης και εμπιστοσύνης, η έννοια της δικαιοσύνης, ακόμα και της
φυλετικής προκατάληψης. Προσπαθούν δηλαδή να καταλάβουν πώς όλα αυτά
εκδηλώνονται σε κάθε άνθρωπο καθώς και να αποκωδικοποιήσουν τον ρόλο του
εγκεφάλου. Το νεώτερο και πιο ισχυρό όργανο που έχουν στη διάθεσή τους είναι ο
λειτουργικός μαγνητικός τομογράφος, ο οποίος παίρνει πολλές φωτογραφίες του
εγκεφάλου τη μία μετά την άλλη, αποκαλύπτοντας αναλυτικά τη διαδικασία της
σκέψης. Το μηχάνημα έχει ανοίξει τον δρόμο για δεκάδες πειράματα που έχουν
στόχο να φανερώσουν μυστικά συμπεριφοράς και χαρακτήρα.

Ταυτόχρονα όμως, το μεγάλο ενδιαφέρον που έχουν δείξει μυστικές υπηρεσίες για
όλα αυτά γεννά ερωτηματικά σχετικά με ζητήματα ηθικής και ελευθερίας του
ατόμου, τα οποία έχουν ήδη θέσει αρκετοί επιστήμονες.

Μηχανισμός για θεραπεία, αλλά και για μαρτύριο…

Τα ευρήματα των Αμερικανών επιστημόνων για τον μηχανισμό απώθησης του
ανθρώπινου εγκεφάλου μπορούν να χρησιμοποιηθούν προκειμένου να αναπτυχθούν
νέες μέθοδοι για άτομα που προσπαθούν να ξεπεράσουν τραυματικές αναμνήσεις. Ο
Μάικλ Άντερσον δεν πιστεύει πάντως ότι θα δημιουργηθούν φάρμακα ή άλλες
τεχνικές για την εξάλειψη ιδιαίτερα πολύπλοκης μνήμης, όπως γίνεται για
παράδειγμα στη νέα ταινία «Paycheck», με πρωταγωνιστές τούς Μπεν Άφλεκ και
Ούμα Θέρμαν. Το έργο βασίζεται σε ιστορία του Φίλιπ Ντικ για μία «διαβολική»
εταιρεία υπολογιστών που διαγράφει με ενέσεις τις αναμνήσεις πετυχημένων
υπαλλήλων της. «Θεωρητικά μπορεί να γίνει, επειδή η μνήμη παίρνει τη μορφή
οργανικών αλλαγών στον εγκέφαλο, π.χ. χημικές και δομικές μεταβολές που θα
μπορούσαν να τροποποιηθούν», συνεχίζει ο καθηγητής Ψυχολογίας. Όμως μνήμες
μεγάλης διάρκειας, όπως στην ταινία, διανέμονται σε όλο τον εγκέφαλο και είναι
δύσκολο να διαγραφούν.

Απόδειξη. Όσο για την ειδικότητα του Φρόυντ, είναι δύσκολο να πει
κανείς από τώρα αν η νέα έρευνα αποδειχθεί χρήσιμη στην κλινική ψυχανάλυση,
όπου ο ασθενής ξαπλώνει στον καναπέ και μιλάει στον αναλυτή χωρίς να τον
βλέπει. Αυτή η μορφή θεραπείας ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στις Ηνωμένες
Πολιτείες στα μέσα του 20ού αιώνα. H διαδικασία της εξάλειψης δυσάρεστων
αναμνήσεων είναι μία πολύπλοκη διαδικασία, η οποία δύσκολα αποδεικνύεται με
εργαστηριακά πειράματα.

Πάντως, οι επιστήμονες βλέπουν στην έρευνα του Στάνφορντ την απόδειξη που
περίμεναν οι υποστηρικτές του Φρόυντ: Ο άνθρωπος έχει τη βιολογική ικανότητα
να ξεχάσει αυτά που δεν θέλει να θυμάται.

Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου