Eλληνικές πιρουέτες στο θεατρικό σανίδι

H Τζένη Δριβάλα και ο Τάσος Παπαϊωάννου στην παράσταση «Ενός λεπτού σιγή» της «Ομάδας Εδάφους», σε σκηνοθεσία-χορογραφία Δημήτρη Παπαϊωάννου. Παλαιό εργοστάσιο ΔΕΗ, Νέο Φάληρο, 1995

Όταν ο χορός συνάντησε το θέατρο – από τις σημαντικότερες «συναντήσεις» στην
ιστορία της τέχνης του 20ού αιώνα – οι δύο αδελφές τέχνες «αγκαλιάστηκαν» και
πορεύονται πια μαζί δίνοντας πνοή, ζωογονώντας η μία την άλλη.

Συνέβη και στην Ελλάδα η «συνάντηση» αυτή. Έστω κι αν άργησε να καρποφορήσει
ουσιαστικά. Το εν πολλοίς άγνωστο κεφάλαιο της πορείας των σχέσεων χορού και
θεάτρου στην Ελλάδα του 20ού αιώνα καταγράφεται για πρώτη φορά συστηματικά
στον τόμο «Χορός και θέατρο: Από την Ντάνκαν στις νέες χορευτικές ομάδες», που
αποτελεί καρπό πολυετούς έρευνας ογδόντα προπτυχιακών και μεταπτυχιακών
φοιτητών του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών και που
κυκλοφορεί από τον εκδοτικό οίκο «Έφεσος» σε λίγες ημέρες, αμέσως μετά τα
εγκαίνια, στις 19 Ιανουαρίου, της ομότιτλης έκθεσης που συνδιοργανώνουν το
Τμήμα Θεατρικών Σπουδών και ο Δήμος Αθηναίων στο Κέντρο Τεχνών του Δήμου
Αθηναίων στο Πάρκο Ελευθερίας, «συμπληρώνοντάς» την.

Την επιστημονική επιμέλεια του τόμου, όπως και της έκθεσης, έχει η
αναπληρώτρια καθηγήτρια του Τμήματος Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ, με βασικούς
συντελεστές στη συγγραφή του βιβλίου τις επιστημονικές συνεργάτριές της,
θεατρολόγους Μαρία Ζαχαροπούλου και Σοφία Καραγιάννη.

H πορεία της «διαπλοκής» χορού και θεάτρου επηρεάζεται από την παρουσία
της Ιζαντόρα Ντάνκαν στην Αθήνα – το πρώτο της «προσκύνημα» εδώ έγινε το 1903
– και έχει ζωή ενός αιώνα. «Επίσημα», όμως, ξεκινάει με τις Δελφικές Εορτές
που οργάνωσαν το 1927 και το 1930 ο Άγγελος και η Εύα Σικελιανού και φτάνει
έως τη χορευτική έκρηξη της δεκαετίας του ’90 και την «Ομάδα Εδάφους» του
Δημήτρη Παπαϊωάννου και της Αγγελικής Στελλάτου, το Χοροθέατρο «Οκτάνα» του
Κωνσταντίνου Ρήγου, την Ομάδα «Sine Qua Non», την «Λάθος Κίνηση» του
Κωνσταντίνου Μίχου…

Στον τόμο «Χορός και θέατρο: Από την Ντάνκαν στις νέες χορευτικές ομάδες», από
τον οποίο προδημοσιεύουμε σήμερα δύο αποσπάσματα, παρουσιάζεται το σύνολο των
αξιόλογων χορογράφων και ομάδων που συνέβαλαν στην ανανέωση της ελληνικής
χορευτικής και θεατρικής σκηνής στη διάρκεια αυτού του αιώνα.

H σωματική γλώσσα του ’90

H πορεία των νέων δυνάμεων του ελληνικού χορού στη δεκαετία του ’90 ήταν ένας
θρίαμβος, από τον οποίο ωφελήθηκε και το θέατρο. Για τον θρίαμβο αυτό μιλούν
δύο από τους βασικούς συντελεστές του. Το 1999 ο Δημήτρης Παπαϊωάννου θα πει:
«Αλλάξαμε τον προβληματισμό στην τέχνη αυτή. Άλλα θέματα αντιμετωπίσαμε, με
άλλον τρόπο τα αντιμετωπίσαμε, άλλη σκέψη βάλαμε μέσα και με άλλο τρόπο
καλέσαμε τον κόσμο να ανακαλύψει την κίνηση… Διαλέξαμε την σωματική γλώσσα
να πούμε κάποια πράγματα που θα έλεγε ένας ζωγράφος, ένας ποιητής… Και
γνωρίσαμε και την αποδοχή του κόσμου: “A, κι αυτή η γλώσσα έχει κάτι να πει.
Δεν είναι μόνο κότσος και πουέντ”… Εγώ, αν έφερα κάποια ανανέωση στο χορό,
την έφερα γιατί δεν με ενδιέφερε ο χορός. Δεν ξεκίνησα “να κάνω κάτι για τον
χορό”. Δεν ήξερα καν τι είναι χορός».

Την τελευταία χρονιά του 20ού αιώνα, ο Κωνσταντίνος Ρήγος αποδίδει τη
χοροθεατρική άνθηση στο καλλιτεχνικό όραμα των πρωτοπόρων χορογράφων.
Επισημαίνει επίσης ότι «ανέβηκε και το επίπεδο των Ελλήνων χορευτών και,
φυσικά, όσο ανεβαίνει το επίπεδο των χορευτών, ανεβαίνει και το επίπεδο των
χορογράφων. Αυτή τη στιγμή υπάρχουν δουλειές στην Ελλάδα, οι οποίες είναι
αντάξιες με αυτές του εξωτερικού. Αλλά και όταν οι ελληνικές ομάδες πηγαίνουν
στα ξένα φεστιβάλ γνωρίζουν μεγάλη επιτυχία». Ο Ρήγος δεν έχει πρόβλημα να
μιλήσει για οφειλές και αδυναμίες αυτού του θαύματος: «(…) Απλώς είχε φτάσει
το πλήρωμα του χρόνου, η στιγμή της γενιάς μας να πάρει την πάσα από μια
παλιότερη γενιά. Βέβαια, η κάθε γενιά προσπαθεί να κρατήσει γερά κάποια
πράγματα μην αφήνοντας άλλα να εξελιχθούν. (…) Προηγουμένως υπήρχαν
μεμονωμένες καλλιτεχνικές οντότητες που έκαναν πραγματικά σημαντική δουλειά,
ώστε να υπάρξουμε εμείς μετά. Εξάλλου, και η Ραλλού Μάνου με το “Ελληνικό
Χορόδραμα” και η Ζουζού Νικολούδη με τα “Χορικά” της έκαναν και εκείνες,
αναλογικά, μεγάλες επιτυχίες στην εποχή τους, στην πρώτη τους φάση. Μιλάμε για
τα μεγέθη τώρα». Σ’ αυτά που η νέα γενιά δεν «άφησε» να εξελιχθούν
περιλαμβάνεται και ο κλασικός χορός. Με τον αντιμπαλετισμό και την πληθωρική
τους ανάπτυξη, οι νέες χορευτικές ομάδες διευκόλυναν, άθελά τους, την
εξασθένηση του ενδιαφέροντος της Πολιτείας για το χειμαζόμενο μπαλέτο.

Ο «μετεωρίτης» Ιζαντόρα Ντάνκαν

H Ιζαντόρα Ντάνκαν σε σχέδιο του Καταλανού ζωγράφου Jose Clara, 1902-03

Πολλοί θαυμαστές της χειραφετημένης γυναίκας, η οποία τόλμησε να χορέψει
ντυμένη με αραχνοΰφαντα υφάσματα και γυμνόποδη, έβλεπαν την τέχνη της σαν ένα
είδος μετενσάρκωσης της ελληνικής όρχησης σε μοντέρνα πλαστική κίνηση. H Εύα
Σικελιανού που γνώριζε καλά και την «προφήτισσα» του νέου χορού και στην
Ελλάδα, θα γράψει: «Isadora: ο μετεωρίτης που έλαμψε στον κόσμο της εποχής της
σαν προσωποποίηση της Ελλάδας. H ίδια όμως το αρνήθηκε. Προς το τέλος της
πρώτης επίσκεψής της στην Ελλάδα πήγε μόνη της μια νύχτα στην Ακρόπολη. Είχε
την αίσθηση ότι ήταν η τελευταία φορά. Τα όνειρά της είχαν διαλυθεί σαν μια
τεράστια φυσαλλίδα. Τη βασάνιζε η συνειδητοποίηση ότι και αυτή και ο κόσμος
της ανήκαν αποκλειστικά και μόνο στη νεώτερη εποχή, ότι είχε στενότερη
συγγένεια με τους ερυθρόδερμους Ινδιάνους ή με τους Ιρλανδοσκωτσέζους
(παππούδες της) παρά με τους Έλληνες… Παρ’ όλα αυτά, συνειδητά ή ασυνείδητα,
η Isadora μας ξεγέλασε όλους». Κατά την Εύα, πολύ αποφασιστικότερη επιρροή
στάθηκε η νεοκλασική ερμηνεία του μεγάλου ηθοποιού της Comedie Francaise,
Mounet Sully, στον σοφόκλειο Οιδίποδα Τύραννο. H Isadora «άφησε την
έξαρση της ιδιοφυΐας του Mounet Sully να την συνεπάρει. Δεν προσπάθησε να τον
αντιγράψει ή να αντιγράψει ένα ελληνικό αγγείο ή οτιδήποτε άλλο. Ο δρόμος που
ακολούθησε ήταν χαραγμένος εντός της».

INFO

«Χορός και θέατρο: Από την Ντάνκαν στις νέες χορευτικές ομάδες», Εκδόσεις
Έφεσος, φιλολογική επιμέλεια: Νίκου Κομν. Χατζηγεωργίου, καλλιτεχνική
επιμέλεια και εξώφυλλο: Μαρίας Καββαδία, τυποτεχνική επιμέλεια: Γεωργίου K.
Κονταδάκη. Σελ. 504, τιμή: 29 ευρώ + ΦΠΑ.