Aρχή του τέλους το Πολυτεχνείο

H εξέγερση του Πολυτεχνείου, που «αποτέλεσε και την αρχή του τέλους για τη
χούντα», κυριαρχεί στα αρχεία του Φόρεϊν Όφις για την πολιτική κατάσταση στην
Ελλάδα το 1973.

H αιματοβαμμένη εξέγερση άλλαξε το τοπίο. Κατά τα αρχεία του Φόρεϊν Όφις «για πρώτη φορά αφότου το καθεστώς πήρε την εξουσία, αίμα χύθηκε στους αθηναϊκούς δρόμους»

Όπως προκύπτει από το αρχειακό υλικό του βρετανικού υπουργείου Εξωτερικών (που
δημοσιοποιείται κατά πάγια πρακτική την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, μετά την
πάροδο 30ετίας) η εξέγερση των φοιτητών «αιφνιδίασε» και τη διπλωματική
αποστολή των Βρετανών στην Αθήνα… Το αποτέλεσμα ήταν η βρετανική κυβέρνηση
να βρεθεί σε σύγχυση ως προς τον τρόπο της αντίδρασή της απέναντι στις
ελληνικές εξελίξεις που έπαιρναν πλέον άλλη τροπή. Μέχρι τον Νοέμβριο του ’73
τις εξελίξεις καθόριζαν οι αλλαγές που επιχειρούσε ο δικτάτορας Γ.
Παπαδόπουλος, με το δημοψήφισμα για την κατάργηση της μοναρχίας, την κατάσχεση
της κινητής και ακίνητης περιουσίας της πρώην βασιλικής οικογένειας και την
«εγκαθίδρυση προεδρικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας», που έφεραν και στον
πρωθυπουργικό θώκο τον Σπ. Μαρκεζίνη, με στόχο σταδιακά η εξουσία να
μεταβιβαστεί από τους στρατιωτικούς στους πολιτικούς.

H αιματοβαμμένη εξέγερση άλλαξε το τοπίο. Κατά τα αρχεία του Φόρεϊν Όφις «για
πρώτη φορά αφότου το καθεστώς πήρε την εξουσία, αίμα χύθηκε στους αθηναϊκούς
δρόμους». Και το Λονδίνο έπρεπε να πάρει θέση «προφανώς καταδικάζοντας το
καθεστώς για την αιματοχυσία». Το πρόβλημα για τον Βρετανό πρέσβη σερ Ρόμπιν –
Γουίλιαμ Τζον Χούπερ ήταν «τι να πούμε;». Και στις εισηγήσεις του προς το
βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών ζητούσε να μην γίνουν «βιαστικές κινήσεις».

«Εφ’ όσον το πείραμα Μαρκεζίνη ­ συμβούλευε – εξακολουθεί να έχει κάποια
πιθανότητα επιτυχίας, δεν πρέπει να το ξεγράψωμε. Και δεν πρέπει να δείξωμε
πως αγνοούμε το γεγονός ότι όλον αυτό τον καιρό η συμπεριφορά της
αντιπολίτευσης (των παλαιών πολιτικών) δεν είχε καμία υπευθυνότητα. Αλλά
πρέπει κάποιο σχόλιο να κάνωμε. Τότε προτείνω: “Λυπούμεθα για την απώλεια
ανθρώπινης ζωής στις συγκρούσεις της Αθήνας και για την όποια καθυστέρηση στην
ομαλή αποκατάσταση της δημοκρατικής ζωής στην Ελλάδα…”». Έστω κι αν τον
Αύγουστο του ’73 ο ίδιος πρέσβης εκτιμούσε ότι οι κινήσεις του Παπαδόπουλου
και το Σύνταγμα που είχε καταρτισθεί «είχαν σκοπό να διαιωνίσουν το καθεστώς,
παρουσιάζοντας μια πιο σεβαστή πρόσοψη, πράγμα που καμιά πραγματικά
δημοκρατική κυβέρνηση δεν θα θα ήταν διατεθειμένη να δεχθεί…».

Τα «έχασαν» και με τη νέα χούντα από τον Ιωαννίδη

Ο Βρετανός πρέσβης Ρόμπιν Χούπερ είχε στηρίξει τις ελπίδες του στον «δοτό» πρωθυπουργό του Παπαδόπουλου, Σπύρο Μαρκεζίνη

Το ίδιο αιφνιδιασμένοι υπήρξαν οι Βρετανοί και από όσα ακολούθησαν: τα
ξημερώματα της 25ης Νοεμβρίου 1973 τα τανκς ξαναβγήκαν στους δρόμους της
Αθήνας και την ίδια ώρα το ραδιόφωνο της ΥΕΝΕΔ ανήγγειλε το πραξικόπημα κατά
του Παπαδόπουλου (από τον Ιωαννίδη).

Ο νέος πρόεδρος έχει ήδη ορκιστεί, αλλά το όνομά του δεν έχει αποκαλυφθεί. Οι
φήμες φέρουν τον Ιωαννίδη ως πρόεδρο, ο οποίος αποφεύγει πάντοτε τη
δημοσιότητα.

Κατά τους Βρετανούς, το νέο Υπουργικό Συμβούλιο απαρτίζεται από τεχνοκράτες,
πολλοί από τους οποίους είχαν υπηρετήσει στις κυβερνήσεις του Παπαδόπουλου.

Κανείς από αυτούς δεν είχε υπάρξει πολιτικός, πλην του K. Ράλλη, που είναι
αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, αλλά στα μάτια των Βρετανών είναι χωρίς υπόσταση.
Ο Παλαμάς και άλλοι υπουργοί της προηγούμενης κυβέρνησης αρνήθηκαν να
μετάσχουν στο νέο Υπουργικό Συμβούλιο. H νέα κυβέρνηση, κατά τους Βρετανούς,
είναι προσωρινή. Ο νέος υπουργός Εξωτερικών είναι ένας διπλωμάτης καριέρας. Ο
Σπύρος Τετενές. Το χαρακτηριστικό του νέου Υπουργικού Συμβουλίου είναι ότι δεν
έχει ούτε ένα αξιόλογο στέλεχος. Στις πρώτες γραμμές του πρώτου τηλεγραφήματος
μετά το κίνημα Ιωαννίδη, ο Βρετανός πρέσβης, έξω φρενών κατά των «παλαιών
πολιτικών», τους θεωρεί υπεύθυνους που χάθηκε η ευκαιρία που τους προσέφερε ο
Παπαδόπουλος, μέσω Μαρκεζίνη, για εκλογές μέσα στο 1974. Φέρθηκαν εντελώς
ανεύθυνα, τόσο στο θέμα των φοιτητικών διαδηλώσεων όσο και στις προτάσεις της
κυβέρνησης Μαρκεζίνη, που έδινε – για πρώτη φορά – ελπίδες.

Ο Βρετανός πρέσβης είχε στηρίξει τις ελπίδες του στον Μαρκεζίνη. Γνώριζε ότι ο
τελευταίος θα έκανε το παν για να ξαναφέρει τη χώρα στη δημοκρατική ευρωπαϊκή
οικογένεια, έστω κι αν ήταν από υστεροφημία. Έπειτα, ο Σπ. Μαρκεζίνης ήταν
φανατικά αγγλόφιλος, τού είχε εξομολογηθεί ότι θα ήθελε οι αγγλοελληνικές
σχέσεις να είναι αρκετά ισχυρές, ώστε η Βρετανία να χρησιμεύσει σαν αντίβαρο
για να μειώσει την απόλυτη εξάρτηση της Ελλάδας από τις ΗΠΑ. Το τηλεγράφημα
κλείνει με την εξής προφητική παράγραφο:

«Το νέο καθεστώς θα φέρει προβλήματα στους συμμάχους, όχι μόνο στο
ΝΑΤΟ αλλά και στην Κύπρο

– Θ’ αποφύγουν αναμέτρηση με τον Τούρκο;

– Ο Τούρκος θα εκμεταλλευθεί παραπατήματα για περισπασμό στα εσωτερικά του
προβλήματα;».

Φόβοι για περιπέτειες

H νέα κυβέρνηση θέτει άμεσα προβλήματα στους συμμάχους της. Όχι μόνο στο ΝΑΤΟ,
αλλά και στην Κύπρο. Κανένας δεν γνωρίζει ποια θα είναι η πολιτική της νέας
κυβέρνησης. Ας ελπίσουμε ότι θ’ ακολουθήσει την ίδια σοφία (με την προηγούμενη
κυβέρνηση) για ν’ αποφύγει αναμέτρηση με τον Τούρκο. Ας ελπίσουμε ότι με τη
σειρά του ο Τούρκος δεν θα εκμεταλλευθεί κάποια παραπατήματά τους για να
περισπάσει τη δημόσια προσοχή από τα εσωτερικά του προβλήματα, χρησιμοποιώντας
το κυπριακό θέμα σ’ αυτή τη συγκεκριμένη στιγμή. Οι προγραμματικές δηλώσεις
του νέου πρωθυπουργού δεν αναφέρουν εκλογές. Μάλιστα, υπάρχει αναφορά περί
εκπλήρωσης του έργου της χωρίς χρονοδιάγραμμα. Στην εξωτερική πολιτική είπε
ότι θα τιμήσουν όλες τις υποχρεώσεις και συμμαχίες της χώρας και πως
προσδοκούν από τους φίλους και συμμάχους την ίδια αντιμετώπιση. Επίσης
επέκρινε την προηγούμενη κυβέρνηση για την εκλογική περιπέτεια χωρίς
ικανοποιητικές προετοιμασίες.

Συλλήψεις αντιστασιακών

Ο ηρωικός ταγματάρχης Σπύρος Μουστακλής

Στις 22 Μαϊου ανακοινώθηκε η σύλληψη των «εξτρεμιστών» που ήσαν
υπεύθυνοι για τις εκρήξεις αυτοσχέδιων βομβών που γίνονταν από καιρό. Οι
βόμβες αυτές είχαν τοποθετηθεί κοντά σε κατοικίες, κυβερνητικά κτίρια και
αυτοκίνητα ξένων αποστολών. Επίσης είχαν σταλεί απειλητικές επιστολές σε
στελέχη του κυβερνητικού μηχανισμού και προσωπικότητες όπως τον Αμερικανό
πρόξενο. Σύμφωνα με τον φάκελο του Φόρεϊν Όφις, η ομάδα που είχε αναλάβει την
ευθύνη των εκρήξεων ήταν η EAN, Ελληνική Αντιδικτατορική Νεολαία, που σύμφωνα
με την κυβέρνηση δεν είχε καμία σχέση με νέους. «Τα αρχεία μας, αναφέρεται
στον σχετικό φάκελο, δείχνουν ότι η δραστηριότητα της ομάδας έχει αρχίσει πριν
από δύο χρόνια. Αν η Αστυνομία κατάφερε να διαλύσει την οργάνωση, τότε
πρόκειται για μεγάλη επιτυχία. Οι Αμερικανοί θα ανακουφιστούν, γιατί οι βόμβες
της EAN κατέστρεψαν αρκετά από τ’ αυτοκίνητά τους. Δεν έχει ακόμη οριστεί
ημερομηνία για τη δίκη, ούτε και είναι γνωστό αν θα δικαστούν στα πολιτικά
δικαστήρια ή από στρατοδικείο».

Δύο ημέρες αργότερα αναγγέλθηκαν άλλες 8 συλλήψεις από την Αστυνομία που
σχετίζονται με την EAN. Μεταξύ τους περιλαμβάνονται και τρεις αποστρατευμένοι
αξιωματικοί: ο συνταγματάρχης Νικόλαος Παπανικολάου, ο ταγματάρχης Σπυρίδων
Μουστακλής και ο λοχαγός Αλέξανδρος Ζαρκάδας. Και οι τρεις είχαν συλληφθεί το
1969 και το 1970 και είχαν εκτοπιστεί σε διάφορα απομακρυσμένα σημεία της
χώρας, επειδή ανήκαν στην αντιστασιακή οργάνωση Ελεύθεροι Έλληνες. Αφέθηκαν
ελεύθεροι στις αρχές του 1971, αλλά ο Ζαρκάδας συνελήφθη και πάλι τον Μάιο του
1972 και αποφυλακίστηκε από τον Κορυδαλλό τον Δεκέμβριο.