Tο «άγνωστο» κόστος των μεγάλων έργων

Έλληνες εργάτες και ξένοι μετανάστες είναι οι «αφανείς ήρωες» που αγωνίζονται σκληρά μακριά από κάθε δημοσιότητα να ολοκληρώσουν εγκαίρως τα τεράστια έργα που θα αλλάξουν για άλλη μία φορά το πρόσωπο της πόλης

Ο κινηματογράφος – όπως άλλωστε και η αρχιτεκτονική – αποτυπώνει με άμεσο
τρόπο το στίγμα κάθε εποχής, μας «διηγείται» μέσω της κινούμενης εικόνας τον
τρόπο ζωής, τα ήθη και τα έθιμα, τον πολιτισμό της, αποτελεί με άλλα λόγια το
δακτυλικό της αποτύπωμα.

Σε ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου αρκετές σκηνές είχαν γυριστεί
σε διάφορα γιαπιά της εποχής, σε μία περίοδο της νεοελληνικής Ιστορίας με
μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα στο κέντρο της Αθήνας. Κτίρια πολυώροφα –
πολυκατοικίες τις περισσότερες φορές – έρχονταν ν’ αντικαταστήσουν τα παλιά
αθηναϊκά σπίτια με τις αυλές ή τα νεοκλασικά που χαρακτήριζαν τις γειτονιές
της Αθήνας.

Είναι αντιπροσωπευτικές αυτές οι σκηνές, γιατί εκτός από το κινηματογραφικό
ενδιαφέρον που παρουσιάζουν, απεικονίζουν και τον τρόπο κατασκευής τής εποχής
εκείνης. Σκηνές πάνω σε σκαλωσιές, με εργάτες να ανεβοκατεβαίνουν στις ξύλινες
ράμπες μεταφέροντας στους ώμους τα υλικά και άλλους να ανακατεύουν στο έδαφος
το χαρμάνι και με το φτυάρι να γεμίζουν έναν έναν τον κουβά, για να τον
κουβαλήσουν ψηλά στο καλούπι. Το μπετόν έτσι έπεφτε σιγά σιγά μέσα στο
ξυλότυπο και η νέα οικοδομή κτιζόταν με αργούς ρυθμούς.

Βαριά, κουραστική και επικίνδυνη δουλειά για τον οικοδόμο, ν’ ανεβαίνει όροφο
όροφο, κρεμασμένος στην κυριολεξία στο κενό, ισορροπώντας σαν ακροβάτης πάνω
στα μαδέρια, κινούμενος με δυσκολία ανάμεσα στα ξύλινα ικριώματα.

H χειρωνακτική αυτή εργασία χιλιάδων ανθρώπων ξανάκτισε στην ουσία την
πόλη από την αρχή! Μια διαδικασία αδιανόητη για τις σημερινές συνθήκες
κατασκευής, χωρίς αναβατόρια, γερανούς, μπετονιέρες και πρέσες για το
σκυρόδεμα.

Δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια από την εποχή εκείνη και οι εικόνες αυτές είναι
γνώριμες και οικείες για τους μεγαλύτερους.

Ανεξάρτητα όμως από τον τρόπο κατασκευής, χειρωνακτικό ή μηχανοποιημένο, στην
ουσία η διαδικασία παραμένει η ίδια.

Το υλικό απαιτεί μια ενέργεια, του ανθρώπου ή του μηχανήματος, προκειμένου να
τοποθετηθεί ψηλά, μακριά από την επιφάνεια της γης. Αυτή η ενέργεια βρίσκεται
«αιχμαλωτισμένη» κατά κάποιον τρόπο μέσα στη μάζα του κτιρίου και βρίσκεται
πάντα υπό την διαρκή έλξη της βαρύτητας. Είναι εγκλωβισμένη εκεί και
«απελευθερώνεται» όταν το κτίριο κατεδαφιστεί ή καταρρεύσει σιγά σιγά με την
πάροδο του χρόνου και τα υλικά του επανέλθουν στην αρχική τους θέση.
Αποκαθίσταται έτσι με πολύ παραστατικό τρόπο η αρχή της διατήρησης της
ενέργειας και είναι σαν να βλέπεις το ίδιο φιλμ να προβάλλεται, αντίστροφα
αυτήν τη φορά, από το τέλος προς την αρχή.

Αλλά και στις μέρες μας η πόλη έχει μετατραπεί σ’ ένα απέραντο
εργοτάξιο. Τεράστιες λεωφόροι διασχίζουν την πόλη απ’ άκρου σ’ άκρο, σήραγγες
ξετρυπούν τα σωθικά των βουνών, γέφυρες ίπτανται στον αέρα, υπόγειες στοές
σκάβονται κάτω από το έδαφος για τις διαδρομές του Μετρό, σαν άλλες αρτηρίες
μέσα στο σώμα της γης.

Έργα που φιλοδοξούν να αναδείξουν ένα νέο, σύγχρονο πρόσωπο της πόλης, να
οργανώσουν στοιχειωδώς μία αντιφατική και χαοτική μεγαλούπολη που αναπτύχθηκε
άναρχα και αυθαίρετα στο παρελθόν, και εξακολουθεί και σήμερα να αναπτύσσεται
χωρίς σοβαρό σχεδιασμό, και προπάντων όραμα, για το μέλλον.

Έπειτα από χρόνια θα μπορέσουμε ίσως με ασφάλεια και νηφαλιότητα να
εκτιμήσουμε αν όλα αυτά τα έργα που γίνονται σήμερα βοήθησαν πραγματικά την
ταλαιπωρημένη Αθήνα ή δημιούργησαν με τη σειρά τους… «2004» νέα
προβλήματα που όξυναν περισσότερο την ασφυκτική κατάσταση που επικρατεί.

Να διαπιστώσουμε αν ενδυνάμωσαν τον υδροκεφαλισμό της αφού ενισχύθηκε –
για άλλη μια φορά – ο συγκεντρωτικός της χαρακτήρας εις βάρος της περιφέρειας.
Αν επέτειναν την ανεξέλεγκτη εξάπλωση της «υπερτροφικής» και κορεσμένης
πρωτεύουσας, σε περιοχές που πριν από λίγα χρόνια ήταν χώροι πρασίνου, σε
δασικές ή αγροτικές εκτάσεις, καλύπτοντας και τις τελευταίες κοίτες ποταμών
και χειμάρρων, συντελώντας ακόμη περισσότερο στην καταστροφή του φυσικού
περιβάλλοντος που τόσο έχει ανάγκη για να αναπνεύσει και να ζήσει η πόλη!

Γιατί σε αντίθεση με την αρχαιότητα, όπου κάθε σπουδαίο και σημαντικό δημόσιο
έργο απαιτούσε συλλογικές θυσίες προκειμένου να πραγματοποιηθεί, σήμερα
επιλέγουμε πάντοτε την εύκολη και ανώδυνη λύση, που στο μέλλον όμως
αποδεικνύεται καταστροφική και ολέθρια.

Αφανείς ήρωες στις σκαλωσιές

Πίσω από τις κάμερες της τηλεόρασης και τα εορταστικά εγκαίνια των
έργων, με τους επίσημους να συνωστίζονται κοντά στην κορδέλα που πρόκειται να
κοπεί, υπάρχει όλο αυτό το «ανώνυμο» εργατικό δυναμικό, που κοπιάζει και
μοχθεί καθημερινά, προκειμένου τα έργα του αισιόδοξου παρόντος μας να είναι
έτοιμα στην ώρα τους. Όλοι μας συζητάμε με ευκολία για τα οικονομοτεχνικά
μεγέθη και τα χρονοδιαγράμματα παράδοσης των έργων, αλλά σπανιότατα θυμόμαστε
πως πίσω από τους αριθμούς και τα υλικά υπάρχουν ανθρώπινες ψυχές που πολλές
φορές αψηφούν και τη ζωή τους ακόμη για το μεροκάματο της καθημερινής τους
επιβίωσης.

Έλληνες εργάτες και ξένοι μετανάστες για άλλη μια φορά ξαναχτίζουν την πόλη
και αλλάζουν το πρόσωπό της. Είναι οι «αφανείς ήρωες» που αγωνίζονται
σκληρά – μακριά φυσικά από κάθε δημοσιότητα – να ολοκληρώσουν εγκαίρως τα έργα
για τη «φιέστα» των λεγόμενων Ολυμπιακών Αγώνων, όπως και εκείνοι που
χάθηκαν σε εργατικά ατυχήματα, σαν άλλη θυσία στον βωμό του εκσυγχρονισμού
μας.

Αυτούς δεν θα τους αναφέρει κανένα μελλοντικό βιβλίο Ιστορίας, καμιά
κινηματογραφική ταινία δεν θα αφιερωθεί στη δική τους σημαντική συνεισφορά.
Βλέπεις, η χειρωνακτική εργασία ουδέποτε εκτιμήθηκε.

Στον κόσμο των μεγάλων τεχνολογικών επαναστάσεων, της «κοινωνίας της
πληροφορικής», τι θέση μπορεί να έχει ένας χειρώνακτας εργάτης; Αυτός που
αιώνες τώρα χρησιμοποιεί τα ίδια εργαλεία, με τον ίδιο απαράλλαχτο τρόπο, έτσι
που να μπερδεύεσαι και να νομίζεις πως αίφνης σταμάτησε ο χρόνος!

Σαν τα μυρμήγκια…

H αρχιτεκτονική έχει αξία, όταν κατορθώσει να εκφράσει την εναγώνια,
βασανιστική και κοπιώδη προσπάθεια του ανθρώπου να «τιθασεύσει» τις φυσικές
δυνάμεις και να ορθώσει το οικοδόμημα, να το υψώσει ψηλά στον ουρανό, έτσι που
να στέκει στέρεο και ανθεκτικό, για να θυμίζει στις μελλοντικές γενιές – σαν
άλλο σύμβολο – την αέναη προσπάθεια του ανθρώπου να αντιπαλεύει τις
αντιξοότητες, τον στοιχειωμένο κύκλο της ζωής και του θανάτου.

Μια συνεχής, επίμονη προσπάθεια που επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά μέσα στον
χρόνο, σαν την διαρκή, ακατάπαυστη κίνηση των μυρμηγκιών μέσα και έξω από τη
φωλιά τους.

Να γεφυρώσει το άνοιγμα και να ενώσει τις όχθες του ποταμού, να χτίσει σαν
άλλες αετοφωλιές τα μοναστήρια πάνω στις απόκρημνες πλαγιές των βράχων, να
«κατοικήσει» το αφιλόξενο κενό του Διαστήματος, να προγραμματίζει το
αδιανόητο, το ταξίδι μέσα στον χώρο και τον χρόνο…

Ο Τάσης Παπαιωάννου είναι αρχιτέκτων, αναπληρωτής καθηγητής του Εθνικού
Μετσόβιου Πολυτεχνείου.