TPITH AΠOΨH Tι τελικά σημαίνει ενσωμάτωση;

Ο 21ος αιώνας θα είναι, καθώς φαίνεται, ο αιώνας των μεγάλων μεταναστευτικών
ρευμάτων καθώς τα αίτια που εξωθούν άτομα και ομάδες πληθυσμών σε μετανάστευση
εντείνονται χρόνο με τον χρόνο.

Τα Ηνωμένα Έθνη εκτιμούν ότι γύρω στα 150 εκατ. άτομα παγκοσμίως (ή περίπου το
2,5% του παγκόσμιου πληθυσμού) μπορούν να θεωρηθούν ως διεθνείς μετανάστες,
δεδομένου ότι έχουν εθνικότητα που δεν συμπίπτει με εκείνη της χώρας διαμονής
τους.

H χώρα μας, όπως είναι γνωστό, από χώρα αποστολής μεταναστών έχει μεταμορφωθεί
σε κατ’ εξοχήν χώρα υποδοχής. Για το 2020 οι προβλέψεις του ΟΗΕ είναι ότι ένας
στους 4 κατοίκους της Ελλάδας θα είναι αλλοδαπός.

Μέσα σε έναν τέτοιο μεταναστευτικό καταιγισμό εύλογα η έννοια της
«ενσωμάτωσης» έρχεται στο προσκήνιο και αποκτά μια πρωτεύουσα σημασία.

Τι όμως σημαίνει αυτός ο όρος που χρησιμοποιείται με τόση μεγάλη ευχέρεια;
Στην πραγματικότητα δεν είναι ούτε αυτονόητος ούτε αυταπόδεικτος.

Στις κοινωνικές επιστήμες η έννοια της «ενσωμάτωσης» αποτελεί μια έννοια
κλειδί, στο επίκεντρο νεωτερικών ή μετα-νεωτερικών προβληματισμών.

Αν κάτι τη χαρακτηρίζει όμως, δεν είναι τόσο η θεωρητική σημασία που της
αποδίδεται από τους ερευνητές όσο η πολυσημία και η πολλαπλότητα των
διαφορετικών σημασιών που η έννοια αυτή κομίζει για τον καθένα που τη
χρησιμοποιεί. Ιδιαίτερα δε για τους υπευθύνους στη χάραξη μεταναστευτικών
πολιτικών.

Στον ορίζοντα των κάθε λογής περί ενσωμάτωσης λόγων που αρθρώνονται, μπορούμε
να πούμε ότι η ενσωμάτωση προβάλλει σαν μια φευγαλέα έννοια, κάτι σαν την
ομορφιά που βρίσκεται στο μάτι εκείνου που την κοιτάζει. Αν και συνήθως απέχει
πολύ από την ομορφιά, ό,τι και αν αυτή σημαίνει για τον καθένα.

Μια έννοια-ομπρέλα που περιλαμβάνει δραματικά διαφορετικές προσεγγίσεις.

Χαρακτηριστικοί είναι λόγου χάρη οι «Τέσσερις ιδεατοί τρόποι ενσωμάτωσης των
εθνικών μειονοτήτων» που αναφέρει ο Μουζέλης.

Πρόκειται για τον «κατατετμημένο» τύπο όπου οι διαφορετικές πολιτισμικές
ομάδες υπάρχουν η μια πλάι στην άλλη με μια εξαιρετική εσωτερική επάρκεια, με
ελάχιστες πολιτισμικές ανταλλαγές και επικοινωνίες.

Στον «μονολογικό τύπο», η κυρίαρχη κουλτούρα είναι ο απόλυτος ρυθμιστής
διαλύοντας την εσωτερική λογική και τη δυναμική όλων των άλλων πολιτισμικών
παραδόσεων.

Ο «μεικτός» τύπος περιλαμβάνει ένα εκλεκτικό μείγμα στοιχείων από ποικίλες
πολιτιστικές παραδόσεις που όμως αποτυγχάνουν να λάβουν υπ’ όψιν τους η μια
την εσωτερική λογική και την ιδιαίτερη ιστορία της άλλης, παραμένοντας
αδιάφορες στο πώς αυτές συνδέονται μεταξύ τους.

Τέλος η «επικοινωνιακή ενσωμάτωση», εμπνευσμένη από τον Habermas, σέβεται την
αυτονομία και την εσωτερική λογική των διαφόρων παραδόσεων, χτίζοντας
παράλληλα διπλής κατεύθυνσης γέφυρες ανάμεσά τους.

Είναι φανερό ότι δεν έχουμε να κάνουμε με μια ουδέτερη, αθώα και αξιολογικά
ελεύθερη έννοια, αλλά με μια ιδεολογικά φορτισμένη έννοια που ο καθένας τη
χρησιμοποιεί κατά βούληση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι ρητά ή άρρητα
εκφρασμένες πολιτικές μετανάστευσης των διαφόρων ευρωπαϊκών κρατών-μελών.

Πολιτικές που κυμαίνονται από την υιοθέτηση του μοντέλου της «αφομοίωσης», την
εγκατάλειψη δηλαδή των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων και των παραδόσεων της
μειονοτικής κουλτούρας και την άνευ όρων αποδοχή της ηγεμονεύουσας στη χώρα
υποδοχής κουλτούρα, έως τη ρητορεία, στο άλλο άκρο, πολιτικών μιας αμιγούς
«πολυπολιτισμικότητας».

Σε κάθε περίπτωση η ενσωμάτωση δεν εκφράζει μια μονοσήμαντη κατάσταση, αλλά τη
δυναμική σχέση ανάμεσα σε τρεις ισότιμες μεταβλητές: τον μετανάστη, τη χώρα
προέλευσης, τη χώρα υποδοχής.

Οπως και αν την αντιληφθούμε, η διαδικασία αυτή δεν μπορεί παρά να είναι το
αποτέλεσμα της δυναμικής σχέσης που θα αναπτυχθεί ανάμεσα σε αυτές τις τρεις
μεταβλητές.

Δραπετεύοντας από τη σφαίρα της ουτοπίας, η επιτυχημένη ενσωμάτωση θα
προϋπέθετε την αναπόφευκτη αλλά και εν τέλει επιθυμητή αλληλεπίδραση ανάμεσα
στους μετανάστες και την κοινωνία της υποδοχής. Με αυτή την έννοια η
ενσωμάτωση αποτελεί μια, διπλής πάντα κατεύθυνσης, εξελικτική πορεία. Μια
τέτοια εξέλιξη αλλάζει όχι μόνον την προοπτική και τον τρόπο ζωής του
μετανάστη, αλλά επηρεάζει και τη χώρα υποδοχής. Στις πλουραλιστικές
δημοκρατίες, μια τέτοια αλλαγή δεν προσλαμβάνεται σαν ένας κίνδυνος στη
σταθερότητα, αλλά σαν μια ευκαιρία ενδυνάμωσης μιας ανοιχτής δημοκρατικής
κοινωνίας που στοχεύει σε περισσότερη ισότητα και μεγαλύτερες ευκαιρίες για
όλους τους ανθρώπους.

Στις μέρες μας, περισσότερο παρά ποτέ άλλοτε, αξίζει να έχουμε συνεχώς κατά
νου ότι η δημοκρατία στηρίζεται στην ποικιλία αλληλοσυγκρουόμενων απόψεων,
αναγκών, αξιών, προσδοκιών και ταυτοτήτων, στα οποία οι μετανάστες και οι
εθνικές μειονότητες έχουν να προσφέρουν τη δική τους συμβολή.

H υποβάθμιση, περιφρόνηση ή διαστρέβλωση αυτής της αλήθειας μόνον κακό μπορεί
να φέρει. Όχι μόνον για τον άλλον, τον αποκλειόμενο, αλλά και για τον ίδιον
τον αποκλείοντα. Έτσι κι αλλιώς, οι μοίρες και των δύο είναι περισσότερο παρά
ποτέ άλλοτε συναφείς και αλληλοσυνδεδεμένες είτε μας αρέσει είτε όχι.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.