TPITH AΠOΨH Kοινωνία της συγγνώμης;

Αύριο θα σε καταδικάσω εις θάνατον. Κανείς δεν θα το μάθει, ούτε θα
διαμαρτυρηθεί.

Αντ. Μακρυδημήτρη, Δικαστής

Με την ευκαιρία (και την πρόφαση;) ορισμένων ειδεχθών εγκλημάτων ξανάρχισε ο
(τηλεοπτικός) ορυμαγδός γύρω από την ανθρωποκτονία και τους ανθρωποκτόνους.

Οι αριθμοί και τα μιντιακά προφίλ που σχετίζονται με τους φόνους δεν μας λένε
όμως τίποτε το ποιοτικό για τον δράστη, το θύμα, τις σχέσεις, την κρίσιμη
κατάσταση, τη βίωση του φόνου ως βίαιου / αιματηρού εγκλήματος.

Ανθρωποκτόνοι παράφρονες, νευρωτικοί, φυσιολογικοί, ευκαιριακοί, εξ
επαγγέλματος ή εξ αντιδράσεως παρελαύνουν στις διάφορες κατηγοριοποιήσεις.

Μπορεί κανείς να διαπράξει ανθρωποκτονία για διάφορους λόγους. Στο όνομα του
κράτους, μιας πίστης, ενός συμφέροντος, μιας αγάπης. Μπορεί να διακατέχεται
από ευγενή ή χαμηλά κίνητρα. Μπορεί να είναι αυθόρμητος, ζηλότυπος, να
επιζητεί την εξάλειψη του «άλλου».

Σε κάθε πάντως περίπτωση η ανθρωποκτονία κινητοποιεί όχι μόνο τους διωκτικούς
ή δικαστικούς μηχανισμούς, όχι μόνο τους ειδικούς εγκληματολόγους,
κοινωνιολόγους, ψυχολόγους, αλλά κυρίως τις φαντασιώσεις μας. Μέσα σε κάθε
φόνο κρύβονται πολλοί μικρότεροι θάνατοι (σε συμβολικό τουλάχιστον επίπεδο).
Το θανάσιμο πάθος και η συμβολική βία συνυπάρχουν (τόσο στους πρωταγωνιστές
του δράματος όσο και στο φιλοθεάμον κοινό).

Οι επιστήμονες επιχειρούν να αντικειμενικοποιήσουν την ανθρωποκτονία, ενώ
γνωρίζουν ότι πίσω από τις τυπολογίες και τις στατιστικές βρίσκεται το
ανθρώπινο πάθος εξατομικευμένο.

Ο ανθρωποκτόνος μάς τρομάζει περισσότερο από τους άλλους εγκληματίες διότι
πολλές φορές συμβολίζει την «πτώση του Κάιν». Την αμετάκλητη εσωτερική
καταδίκη πριν καν παρέμβει η τιμωρούσα κοινωνία, η οποία άλλωστε αφομοιώνει
τις «κακές πράξεις» ανάλογα με τις ιστορικές συνθήκες ή τις πολιτικές
συγκυρίες.

Τούτο σημαίνει ότι ο φόνος – ιδωμένος εκ των έσω – δεν ακολουθεί την
εισαγγελική λογική.

Ο ανθρωποκτόνος μετά την πράξη του θέλει να συλληφθεί, να μιλήσει και ύστερα
να πεθάνει. Το «ένστικτο του θανάτου» κυριαρχεί στον δράστη. Ο εγκληματίας
γίνεται αντικείμενο για το ίδιο του το έγκλημα.

Το δεύτερο θύμα κάθε φόνου είναι ο ίδιος ο δράστης του. Ο δολοφόνος συχνά
νιώθει πανικό. Βιώνει μια ιδιότυπη προσωπική τραγωδία.

Δεν είναι ένα animal criminel, δεν περιφρονεί τη ζωή του άλλου, δεν
χαρακτηρίζεται από ψυχική ανεπάρκεια, αλλά έχει καταληφθεί από δυνάμεις πάθους
που δεν μπορεί να τις ελέγξει. Οι δράσεις, αντιδράσεις και διαντιδράσεις που
μάχονται μέσα του τον καθιστούν παιχνίδι στα χέρια της μοίρας. Δεν υπάρχει
ευτυχισμένος δολοφόνος (ούτε πριν, ούτε μετά το έγκλημά του).

Ο άνθρωπος λοιπόν είναι φορέας μιας μάζας επιθετικότητας στρεφόμενης προς τον
«άλλον», η οποία παίρνει τόσο μεγαλύτερες διαστάσεις όσο η ζωή και ο θάνατος
αποκτούν μικρότερη αξία και ψυχική σημασία; Για μένα είναι δεδομένο. Τον
κωδικό αγνοούμε.

H ανθρωποκτονία εμπεριέχει τη μαγική επιβεβαίωση μιας επιθυμίας να κατέχεις
τον άλλον, να τον υποδουλώσεις. H θανάτωση «του άλλου» κραταιώνει το απόλυτο
πάθος. Μέσα από τον θάνατο των άλλων πολλοί αποδέχονται και τον δικό τους
θάνατο.

H λειτουργική αυτή σημασία του φόνου δεν κατηγοριοποιείται. Ούτε ελέγχεται
λογικά.

Από την άλλη πλευρά ορισμένοι ισχυρίζονται – ποιητική ίσως αδεία – ότι ο
κόσμος είναι γεμάτος από δύο ειδών ανθρώπους: τους «δολοφόνους» και τους
«δολοφονημένους».

Να ‘ναι άραγε έτσι; Ή μήπως όλοι είμαστε και τα δύο μαζί; Και αν αυτό ισχύει,
ποιος άραγε μένει για να παίξει τον ρόλο του «γιατρού» για να θυμηθούμε τον
Καμύ;

ΥΓ: Το ερώτημα παραμένει ανοικτό: υπάρχει κανείς που ενδιαφέρεται να
αφουγκραστεί την ψυχή του φονιά, να τον κατανοήσει ή και να τον συγχωρέσει;

Ή μήπως μετατραπήκαμε όλοι σε φτηνούς εργολάβους μιας εκδικητικής ηθικής που
με βάση την πράξη – θέαμα σκοτώνουμε δύο φορές το θύμα (και τη μνήμη του) και
βασανίζουμε ισοβίως τον πάσχοντα δράστη (μη αρκούμενοι στις έτσι κι αλλιώς
άυπνες τύψεις του);

O Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.