TPITH AΠOΨH Δόμηση και φυσικό περιβάλλον

Με αφορμή τις αποσπασματικές νομοθετικές πρωτοβουλίες για τα δάση και τα
αυθαίρετα, είναι χρήσιμο να προβληματισθούμε για μια συνολική αντιμετώπιση της
διαχείρισης του φυσικού περιβάλλοντος και της ελληνικής υπαίθρου γενικότερα.
Για παράδειγμα, ο καθορισμός των δασών ή άλλων περιοχών στις οποίες πρέπει να
απαγορεύεται η δόμηση δεν αρκεί. Γιατί είναι μόνο η αναγκαία συνθήκη για την
περιβαλλοντική προστασία και τον ορθολογικό χωροταξικό σχεδιασμό. H ικανή
συνθήκη είναι ο θετικός προσδιορισμός των περιοχών όπου επιτρέπεται η δόμηση,
με συγκεκριμένα κριτήρια, κυρίως με τη μορφή της οργανωμένης οικιστικής
ανάπτυξης.

Δυστυχώς, σήμερα, το ισχύον δόγμα είναι να επιτρέπεται γενικώς και παντού η
δόμηση, εκτός από τις γνωστές και αυτονόητες πλέον εξαιρέσεις (δάση, ρέματα,
αιγιαλός, αρχαιολογικοί χώροι κ.λπ.). Ενώ το σωστό θα ήταν να μην επιτρέπεται
η διάσπαρτη δόμηση στην ύπαιθρο παρά μόνον όπου υποδεικνύεται από τον
σχεδιασμό, σύμφωνα με συγκεκριμένη διαδικασία (Planning permission). H όποια
επομένως οικιστική / οικοδομική δραστηριότητα στην ύπαιθρο, σημειακή ή
εκτατική, δεν πρέπει να γίνεται με γενικές, ανά την επικράτεια, κανονιστικές
ρυθμίσεις, που συνιστούν μεν εύκολη λύση, αλλά λειτουργούν με τρόπο
ισοπεδωτικό, προκρούστειο και αντιπεριβαλλοντικό.

Εξάλλου από την εποχή της οικιστικής μεταρρύθμισης του Βενιζέλου, η λεγόμενη
«εκτός σχεδίου» δόμηση είχε αντιμετωπιστεί ως η εξαίρεση από τον κανόνα που
ήταν ο σχεδιασμός. Ο κανόνας λοιπόν για τον εξω-αστικό και εξω-οικιστικό χώρο
πρέπει να είναι η απαγόρευση της δόμησης ανεξάρτητα από το είδος της φυσικής
κάλυψης του εδάφους (δάσος, χορτολίβαδο, φρυγανότοπος, γεωργική γη κ.λπ.). Ας
μην ξεχνάμε ότι η προστασία της γεωργικής γης, ως φυσικού πόρου, έχει
παραμεληθεί με εγκληματικό τρόπο στη χώρα μας, με αποτέλεσμα να χάνεται με
ταχύτατους ρυθμούς.

Από την άλλη πλευρά, λησμονούμε ότι το οικοδομείν (κυρίως ποσοτικά αλλά και
ποιοτικά) δεν αποτελεί ένα «φυσικό δικαίωμα» – με τη νομική αλλά και την
κοινωνική έννοια – κάθε ιδιοκτήτη γης. Είναι δικαίωμα της Πολιτείας, το οποίο
παραχωρείται κατά περίπτωση στους πολίτες. Δημιουργεί μια υπεραξία για την
οποία πρέπει να υπάρξει κάποιο τίμημα εκ μέρους του ενδιαφερόμενου
«δικαιούχου». Αλλά κι αν ακόμα θεωρηθεί ότι υπάρχει ένα τέτοιο δικαίωμα κατά
ιδιοκτησία (ένα είδος «εθνικού συντελεστή δόμησης») και τότε ακόμα, ο τρόπος
που αυτό υλοποιείται (το «πού» και «πώς» στον χώρο και τον χρόνο) είναι ευθύνη
της Πολιτείας. Αυτό επιτάσσει το Σύνταγμα στο άρθρο 24 όταν λέει ότι η
χωροταξία και η πολεοδομία υπάγονται στη ρυθμιστική αρμοδιότητα και έλεγχο του
κράτους.

Τα παραπάνω σημαίνουν καθορισμό των κανόνων του «παιχνιδιού» (δηλαδή
σχεδιασμό) σε κάθε οργανική ενότητα του χώρου (κοιλάδα, παράκτια ζώνη,
περιαστική έκταση, ορεινό όγκο κ.λπ.), σύμφωνα με τις τοπικές ιδιαιτερότητες.
Αυτή είναι και η πρακτική πολλών ευρωπαϊκών χωρών που έχουν ρυθμίσει με σχέδια
χρήσεων γης το μεγαλύτερο ποσοστό της επικράτειάς τους (π.χ. από 50% έως 100%
σε Γαλλία, Αγγλία, Ολλανδία κ.λπ.). Στην Ελλάδα το ποσοστό αυτό είναι μόλις 7%
με στόχο να φθάσει το 25% το 2004 (στο οποίο σημειωτέον έχει φθάσει ήδη η
Ισπανία!). Πώς όμως θα γίνει αυτό όταν οι υπάρχουσες χωροταξικές μελέτες που
καλύπτουν το 24% του ελληνικού αγροτικού χώρου είναι έτοιμες, αλλά δεν
θεσμοθετούνται από τον φόβο του περιβόητου πολιτικού κόστους;

Συμπερασματικά, το πρόβλημα δεν είναι τόσο οι τεχνοκρατικοί ορισμοί των
επιμέρους διακρίσεων της κάλυψης του εδάφους, που ασφαλώς χρειάζονται, ούτε
ακόμη η εξεύρεση της ελάχιστης αναγκαίας επιφάνειας για να θεωρηθεί μια έκταση
ως δάσος (πράγμα που θα περιπλέξει ακόμα περισσότερο τα πράγματα και ίσως
προκαλέσει μεγαλύτερα προβλήματα). Το θέμα βρίσκεται στη συνολική χωροταξική
διευθέτηση μέσω ενός ολοκληρωμένου σχεδιασμού της υπαίθρου, σε κάθε περιοχή,
που θα διασφαλίζει την προστασία και την αειφορική διαχείριση του φυσικού
περιβάλλοντος και, κατά συνέπεια, την «καλώς εννοούμενη» ανάπτυξη.

Ο Ηλίας Μπεριάτος είναι καθηγητής του Χωροταξικού και Περιβαλλοντικού
Σχεδιασμού στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, πρώην γενικός γραμματέας Δασών και
ΥΠΕΧΩΔΕ.