Ο σεβασμός και το δίλημμα

Από την αρχή της μελέτης φάνηκε πως το μνημείο για τα θύματα της 11ης
Σεπτεμβρίου στο σημείο της τραγωδίας θα αντιμετώπιζε προφανείς και ποικίλες
προκλήσεις. Ωστόσο, καθώς ο σχεδιασμός του έργου προχωρούσε, μία λιγότερο
προφανής πρόκληση έγινε αισθητή.

Το Άγαλμα της Ελευθερίας βρίσκεται απομονωμένο σε ένα νησί. Στο φωτομοντάζ, το μνημείο του Λίμπεσκιντ για τα θύματα της 11ης Σεπτεμβρίου όπως θα φαίνεται όταν ολοκληρωθεί στο κέντρο του Μανχάταν

H πρόκληση αυτή ξεπήδησε από το γεγονός ότι το μνημείο θα βρίσκεται ακριβώς
στην καρδιά του Κάτω Μανχάταν, ανάμεσα σε πολυσύχναστους δρόμους και
ουρανοξύστες, στην πιο πολυσύχναστη εμπορική γειτονιά. Και είναι πρόκληση η
ανέγερση μνημείου σε μια πόλη που η ιστορία της δείχνει πως απεχθάνεται την
ιδέα των μνημείων. H απόρριψη της ιδέας κάθε είδους μνημείου βρίσκεται σε ένα
ένστικτο τόσο βαθιά ριζωμένο, που φαίνεται από τη δομή της πόλης. Το ένστικτο
σε κατευθύνει στις ρίζες μια σύγχρονης μεγαλούπολης και μιας απόφασης που
ελήφθη πριν από δύο αιώνες, η οποία βοήθησε να διαμορφωθεί το βασικό σχήμα και
ο χαρακτήρας της Νέας Υόρκης. Όλα ξεκίνησαν σε ένα μακρύ και μνημειώδες δείπνο
στο σπίτι του Τόμας Τζέφερσον στο Μέιντεν Λέιν στις 20 Ιουνίου 1790. Κρατώντας
ένα ποτήρι με κρασί από τη Μαδέιρα (τουλάχιστον έτσι λέει ο θρύλος), ο
Τζέφερσον, ο Τζέιμς Μάντισον και ο Αλεξάντερ Χάμιλτον κατέληξαν σε μια
ιστορική πολιτική συμφωνία. Τα τεράστια πολεμικά χρέη έριχναν τη βαριά σκιά
τους πάνω στην πρωτεύουσα και οι τρεις τους προσπαθούσαν να βρουν μία
εναλλακτική λύση. Αποφάσισαν να μετακομίσουν την πρωτεύουσα στέλνοντάς την
νοτιότερα, πρώτα στη Φιλαδέλφεια και ύστερα σε μια νέα πόλη που θα κτιζόταν
στις ακτές του ποταμού Ποτόμακ.

Λύτρωση. Εκείνη την εποχή, πολλοί είχαν θεωρήσει τη μεταφορά της
πρωτεύουσας ως μεγάλη απώλεια για τη Νέα Υόρκη. Αργότερα, όμως, οι ιστορικοί
παραδέχθηκαν ότι αποτέλεσε μία λύτρωση που την οδήγησε να γίνει εμπορικό,
οικονομικό και πνευματικό κέντρο, δίχως την ανάμειξη των δημοσίων υπαλλήλων
που κατακλύζουν την ομοσπονδιακή πρωτεύουσα.

Το φιλόδοξο οικοδομικό σχέδιο του 1811 αποτέλεσε την κύρια έκφραση της
νεοϋορκέζικης φιλοδοξίας να διαπλατυνθούν οι δρόμοι ώστε να χωρέσουν ένα
εκατομμύριο άνθρωποι. Δύο χιλιάδες παραλληλόγραμμα οικοδομικά τετράγωνα (ήταν
η πιο οικονομική και εύκολη ιδέα ανοικοδόμησης) θα συνδέονταν ακτινωτά με 12
μεγάλες λεωφόρους και 155 παράλληλους δρόμους που θα προωθούσαν με ταχύτητα
την κυκλοφορία στη νησίδα ανάμεσα στους δύο ποταμούς. Οι αρχές, επίτηδες,
έκριναν ότι δεν χρειάζονταν ειδικοί χώροι για δημόσια κτίρια και μνημεία, ώστε
να περισσέψουν χώροι που θα τόνιζαν τον εμπορικό χαρακτήρα της πόλης. Ήθελαν
μία συνεχή ροή αυτοκινήτων στους δρόμους και πεζών στα πεζοδρόμια. Το σχέδιο
του 1811 ήταν κάτι το εντελώς διαφορετικό από το μπαρόκ σχέδιο του Πιέρ Τσαρλ
Λ’ Ανφάν για την Ουάσιγκτον. Όπου οι χώροι για μνημεία άγγιζαν την υπερβολή.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο χαρακτήρας της Ουάσιγκτον θα προσδιοριζόταν, σε
μεγάλο βαθμό, από τη συλλογή των μαρμάρινων όγκων και των γρανιτένιων
μνημείων, τα σιντριβάνια και τις σαρκοφάγους.

H Ουάσιγκτον. Αντίθετα, στη γειτονική πόλη του Βορρά, στις αρχές του
1810, το ομοσπονδιακό κτίριο, εκεί ακριβώς που ο Τζορτζ Ουάσιγκτον έδωσε τον
ιστορικό του λόγο αναλαμβάνοντας την προεδρία ως πρώτος πρόεδρος των ΗΠΑ,
βρέθηκε ακριβώς στο κέντρο της μεγάλης κυκλοφοριακής αρτηρίας που διοχετευόταν
η κίνηση της Γουόλ Στριτ. Το κατεδάφισαν και πούλησαν τα οικοδομικά υλικά.
Μερικές δεκαετίες αργότερα, το συμβούλιο του Κολεγίου Κολούμπια αποφάσισε πως
το ιστορικό Μέγαρο στο Παρκ Πλέις (ένα κτίριο που είχε κατορθώσει να διασωθεί
παρ’ όλο που είχαν γίνει άγριες μάχες στην περιοχή κατά την Επανάσταση)
βρισκόταν σε οικόπεδο μεγάλης αξίας για ακαδημαϊκή χρήση. Και αποφάσισαν να το
κατεδαφίσουν. H ιστορία αυτή επαναλήφθηκε όλο τον 19ο και 20ό αιώνα.

Εκείνο που μετράει είναι το μέγεθος

Κανένα από τα νεοϋορκέζικα κτίρια δεν κρίθηκε από την ιστορική του αξία. Χωρίς
μνημεία, η Νέα Υόρκη θεωρείται μία μνημειώδης πόλη στον κόσμο. Εκείνο που
μετράει είναι το μέγεθός της. Το μεγαλύτερο μνημείο της Νέας Υόρκης δεν είναι
έργο Νεοϋορκέζων, αλλά Γάλλων. Κι όμως, το άγαλμα της Ελευθερίας βρίσκεται
μακριά από το πολύβουο κοσμοπολίτικο κέντρο της πόλης, στο μέσον του λιμανιού.

Με την αρχή του 21ου αιώνα, ύστερα από 200 χρόνια πληθυσμικής ανάπτυξης, στις
καινούργιες συνοικίες ξεφύτρωσαν μερικά μνημεία (για τους Ιρλανδούς που
πέθαναν από τον λιμό, τους Εβραίους που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα, τους
αστυνομικούς που έπεσαν στην εκτέλεση του καθήκοντος).

Ύστερα ήρθε η τραγωδία, η μεγαλύτερη καταστροφή την οποία η πόλη έπρεπε να
ξεπεράσει. H ανακοίνωση της ανέγερσης του μνημείου προκάλεσε πολλά
ερωτηματικά, παρά τον μέγιστο σεβασμό στη μνήμη των θυμάτων. Άραγε, το
απομονωμένο μνημείο σε έκταση επτά στρεμμάτων θα επηρεάσει τις προσπάθειες να
αποκατασταθεί η αστική βιωσιμότητα της περιοχής;

Ο James Sanders είναι αρχιτέκτονας και συγγραφέας

Επιμέλεια: Κώστας Μπετινάκης