Tα… μυστικά της σκόνης

Οι επιστήμονες αναζητούν τα μυστικά της σκόνης για να προστατεύσουν τα
πολύτιμα εκθέματα των μουσείων

Τρυπώνει ύπουλα μέσα από κάθε χαραμάδα, κατακάθεται πάνω σε οποιαδήποτε
επιφάνεια μπορεί να φανταστεί ο νους του ανθρώπου και όσο συχνά κι αν τη
διώχνει κανείς, αυτή επιστρέφει. H σκόνη είναι ένας από τους πιο
εκνευριστικούς εχθρούς μας, όχι μόνο στο σπίτι, αλλά και στα μουσεία, όπου
πολύτιμα εκθέματα χιλιάδων χρόνων καταστρέφονται σιγά σιγά από το βελούδινο
άγγιγμά της.

Ακόμα και η πιο απαλή ηλεκτρική σκούπα μπορεί να γδάρει την επιφάνεια ενός τεχνουργήματος ή να ρουφήξει κλωστές από έναν ντελικάτο τάπητα

Πολλές έρευνες διεξάγονται ταυτόχρονα σε μουσεία και ιστορικά κτίρια από
επιστήμονες, που αναζητούν τα μυστικά της σκόνης. Μαθαίνοντας τα πάντα για τα
μικροσκοπικά αυτά σωματίδια, μπορούν να αναπτύξουν μεθόδους για την
καταπολέμησή τους και την προστασία ανεκτίμητων θησαυρών.

Τα παλάτια – τα μνημεία. Σε τέτοιους χώρους η σκόνη δημιουργεί δύο
προβλήματα – εκτός από τη βρώμικη όψη των αντικειμένων. Καταρχήν, ο καθαρισμός
τους απαιτεί πολλά χρήματα και χρόνο: στην περίπτωση πέντε βασιλικών κτιρίων
της Βρετανίας, 40 ώρες σύνολο καθημερινά και 210.000 ευρώ τον χρόνο μόνο για
ξεσκόνισμα, όπως αποκαλύπτει η Κέιτ Φρέιμ στο περιοδικό «New Scientist».

Το δεύτερο και ακόμα σημαντικότερο πρόβλημα είναι ότι ο καθαρισμός παλιών
αντικειμένων μπορεί να τους προκαλέσει ζημιά. Ακόμα και η πιο απαλή ηλεκτρική
σκούπα μπορεί να γδάρει την επιφάνεια ενός τεχνουργήματος ή να ρουφήξει
κλωστές από έναν ντελικάτο τάπητα.

Από τη σκόνη υποφέρουν και τα ηλικίας 1.000 ετών πλοία των Βίκινγκς. Ο Μόρτεν
Ριλ – Σβέντσεν εργάζεται στο Εργαστήριο Αναλύσεων του Εθνικού Μουσείου της
Δανίας και μελετά την εναπόθεση σκόνης στα πλοία που εκτίθενται σε ένα μουσείο
στο Ροσκίλντε. «Κάθε φορά που καθαρίζονται τα πλοία, μικρά κομμάτια σπάνε».
Δεν έχει σημασία το μέγεθός τους, αλλά η απώλεια πολύτιμης πληροφορίας για ένα
ιστορικό κομμάτι της χώρας.

Σε παλάτια και μουσεία, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι για τη σκόνη (κατά το μεγαλύτερο μέρος της…) ευθύνονται οι επισκέπτες

Με κλειστά παράθυρα… Οι επιστήμονες θέλουν να μάθουν τη σύνθεση της
σκόνης, πόσο γρήγορα συσσωρεύεται, πόσο μεγάλη ζημιά προκαλεί και ποιος ο
καλύτερος τρόπος να την ελέγξουν. Ο περισσότερος κόσμος πιστεύει ότι η σκόνη
μπαίνει από ανοιχτές πόρτες και παράθυρα. Αυτό είναι το αντικείμενο της
έρευνας του Πίτερ Μπρίμπλεκομπ, χημικού της ατμόσφαιρας στο Πανεπιστήμιο Ιστ
Άνγκλια στο Νόριτς. Τη διεξάγει για λογαριασμό της Tate Gallery στο Λονδίνο,
ενός από τα μεγαλύτερα μουσεία της Αγγλίας. Τα ευρήματά του αρχίζουν να
ανατρέπουν την κοινή πεποίθηση.

H Tate Britain για παράδειγμα, ήθελε να μάθει αν τα κλιματιστικά προστατεύουν
τους πίνακες από τη σκόνη, μια που εκεί δεν ανοίγουν τα παράθυρα. Οι ειδικοί
τοποθέτησαν διαφάνειες στο πάνω μέρος της κορνίζας πολλών έργων σε αίθουσες με
και χωρίς κλιματιστικά. Έπειτα από εννιά εβδομάδες μέτρησαν την ποσότητα του
φωτός που αντανακλάται από τις διαφάνειες για να δουν πόση σκόνη μάζεψαν.
Έκπληκτοι διαπίστωσαν ότι οι αίθουσες με τα κλιματιστικά είχαν κι αυτές πολλή
σκόνη, τη μισή έστω από τις αίθουσες όπου άνοιγαν παράθυρα και φεγγίτες.

Ένοχος ο επισκέπτης. Ανάλογη έρευνα έγινε στα πλοία των Βίκινγκς από
Δανούς ειδικούς, που ανακάλυψαν στη σκόνη ίχνη PVC, τοξικής ουσίας που
χρησιμοποιείται στα πλαστικά πλακάκια του δαπέδου. Το ίδιο έκαναν και
επιστήμονες σε ιστορικά σπίτια στη Βρετανία, που δέχονται επισκέπτες. Ύστερα
από οκτώ εβδομάδες, μελέτησαν το είδος των σωματιδίων που είχαν συσσωρευθεί
στις επιφάνειες για να διαπιστώσουν την προέλευσή τους.

Και οι τρεις έρευνες βρήκαν τον ίδιο ένοχο: τον επισκέπτη. Εκεί όπου
μπαινόβγαινε κόσμος, η σκόνη ήταν αυξημένη. Και τα αντικείμενα στα οποία
πλησίαζαν κοντύτερα, ήταν τα πιο σκονισμένα. Βρήκαν ίχνη από δέρμα και τρίχες,
αλλά ο χειρότερος εχθρός ήταν το χνούδι από τα ρούχα. «Ίνες από ρούχα, κυρίως
μάλλινα και τζιν, βρίσκονται παντού» λέει η Κάθι Λίθγκοου, συντηρήτρια έργων
τέχνης.

Έτσι, πέφτουμε σε έναν φαύλο κύκλο. Τα έργα ξεσκονίζονται για τους επισκέπτες,
οι οποίοι τα σκονίζουν.

Ένα από τα μέτρα που προτείνονται είναι να κρατούνται οι επισκέπτες σε
απόσταση από τα πολυτιμότερα εκθέματα – τουλάχιστον δύο μέτρα. H σκόνη
μειώνεται έτσι στο μισό, έδειξαν οι έρευνες.

Εξωγήινη σκόνη!

Δεν είναι μόνο γήινης προέλευσης η σκόνη. Αν συνεχίζονταν ακόμα τα
«Χ-Files», ο Μόλντερ θα μάθαινε με χαρά πως σε σπίτια όσων υποστηρίζουν ότι
έπεσαν θύματα απαγωγής από εξωγήινους, βρέθηκαν ίχνη εξωγήινης σκόνης. Ο
Γουίλιαμ Λέβενγκουντ, που ερευνά τέτοια σπίτια, ανακάλυψε σε μια
περίπτωση«ενδιαφέροντα σωματίδια, διαμέτρου ελάχιστων εκατομμυριοστών του
μέτρου, με περίεργες ιδιότητες», τα οποία δεν έχει ξαναδεί πουθενά αλλού,
εκτός από σπίτια κι άλλων απαχθέντων.

Ίνες από ρούχα…

Ένα άλλο ενδιαφέρον σημείο είναι ότι όσο πιο γρήγορα κινούνται οι
επισκέπτες, τόσο περισσότερες κλωστές σκορπίζονται από τα ρούχα τους. Έτσι, η
αλλαγή στην πορεία που ακολουθούν μέσα στον χώρο, ίσως μειώσει τη σκόνη. Σε
ένα σπίτι για παράδειγμα, οι επισκέπτες κινούνται περισσότερο στην αρχή της
επίσκεψης. Γι’ αυτό, τα πιο πολύτιμα αντικείμενα ίσως πρέπει να μετακινηθούν
στα πίσω δωμάτια. Επίσης, όσες λιγότερες στροφές ή γωνίες στη διαδρομή, τόσο
το καλύτερο για την… υγεία των εκθεμάτων.

Οι επιστήμονες όμως, διαπίστωσαν και κάτι ακόμα: οι περισσότερες ίνες
προέρχονται από το μέρος του σώματος ανάμεσα στον ώμο και τη μέση. H σκόνη που
σηκώνουν τα πόδια είναι πιο βαριά και ξαναπέφτει στο έδαφος.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου, Στέφανος Κρίκκης