Eύφορη λαϊκή φάρσα

Ο Γιώργος Κιμούλης και η Ρένια Λουιζίδου σε σκηνή από την «Κωμωδία των Παρεξηγήσεων» του Γουίλιαμ Σαίξπηρ

Θα έλεγα τα πάντα. Τις θεμελιώδεις ίντριγκες, τους περισσότερους τύπους, τις
στρατηγικές της πλοκής, ακόμη και τις ομάδες των κοινωνικών χαρακτήρων,
αρνητικών και θετικών, που διαμόρφωσαν μετά την κατάρρευση της Αθηναϊκής
Δημοκρατίας το αστικό και το μικροαστικό πολιτικοοικονομικό περιβάλλον

Εξάλλου είναι γνωστό ότι ο Μένανδρος ήταν μαθητής και φίλος του Θεόφραστου,
που διαδέχθηκε τον Αριστοτέλη στην Περιπατητική Σχολή του Λυκείου και ο
Θεόφραστος είναι ο πρώτος ταξινόμος και μοραλίστας των ανθρωπίνων κοινωνικών
χαρακτήρων. Ο Αριστοτέλης μετά τα θεμέλια που έθεσαν οι Σοφιστές πάνω στο θέμα
των επιδράσεων που ασκεί το γεωγραφικό, το πολιτικό και το οικονομικό
περιβάλλον στη διαμόρφωση και μιας κοινωνίας ανθρώπων αλλά και των μεμονωμένων
ατόμων, ο Αριστοτέλης με τους μαθητές του μελέτησε, κατέγραψε και κωδικοποίησε
πάνω από 100 «πολιτεύματα», ανέλυσε τις δομές τους, τις λειτουργίες τους, τη
νομοθεσία τους και τις αλλαγές τους μέσα στον χρόνο ως αναγκαίες προσαρμογές
στις νέες συνθήκες συμβίωσης. Ο κόσμος του Μενάνδρου είναι κόσμος μεγάλων
μεταβολών, μετατοπίσεων πληθυσμών, αποικισμού, μετανάστευσης, ηθικών
ανακατατάξεων αξιών και αρχών, ανοχής θρησκευτικής και ερωτικής
διαθεσιμότητας. Μέσα στον συναλλασσόμενο αυτόν κόσμο όπου κυριαρχεί η Τύχη ως
νέα θεότητα, η περιπέτεια και το ρίσκο, το πνεύμα του κέρδους και η φιλοσοφία
της αυτοπραγμάτωσης της προσωπικότητας, οι άνθρωποι αναζητούν την ταυτότητά
τους, καθορίζουν τους στόχους τους με κριτήρια αυστηρώς υποκειμενικά και
συμφεροντολογικά. Δηλαδή ο κόσμος που καταγράφει ο Μένανδρος είναι αστικής
νοοτροπίας, εμπορικής συνείδησης και ηθικής σχετικοκρατίας. Και κυρίως, ως εκ
τούτου, πολυπολιτισμικός.

Ο Μένανδρος δάνεισε ήθη, τύπους, υποθέσεις, διάνοια, πλοκές στους
Ρωμαίους κωμωδιογράφους και κυρίως στον λαϊκό Πλαύτο. Και ο Πλαύτος έσπειρε
την κωμωδία ηθών, χαρακτήρων και καταστάσεων μέσω της Αναγέννησης σ’ όλη την
Ευρώπη. Ένα από τα γονιμότερα μοτίβα της κωμωδίας χαρακτήρων και ηθών,
συνηθέστατο, είναι αυτό που σπανιότερα συναντάται στη ζωή αλλά ως εντυπωσιακό
γεγονός και παράδοξο, τροφοδοτεί την τέχνη. Τα δίδυμα παιδιά. H ομοιότητα των
προσώπων αλλά η διαφοροποίηση των ηθών και των διανοιών δύο διδύμων ερεθίζει
τους πεζογράφους και τους δραματουργούς να δημιουργήσουν συνθήκες, εμπλοκές,
αδιέξοδα εξαιτίας των παρεξηγήσεων της ομοιότητας και των διαφοροποιήσεων των
χαρακτήρων.

Αν μάλιστα σκεφτεί κανείς πως η Σοφιστική μελέτησε και δίδαξε ότι το
περιβάλλον όπου γεννιέται και μεγαλώνει κανείς, άρα η αγωγή, συντείνει πιο
πολύ από τις γενετικές καταβολές και την κληρονομικότητα στη διαμόρφωση ενός
ανθρώπου και αν προσθέσει κανείς πως τα ήθη και οι παραδόσεις ενός λαού
επιδρούν πάνω στην προσωπικότητα, τι πιο γοητευτικό, λόγω της Τύχης, των
Συμπτώσεων, δύο δίδυμοι να χάνονται στις συνεχείς μετακινήσεις των εμπόρων
γονέων τους, να μεγαλώνουν σε διαφορετικά γλωσσικά, θρησκευτικά, ηθικά κ.τ.λ.
περιβάλλοντα και ενώ μοιάζουν σαν δύο σταγόνες νερό έχουν χτίσει δύο
αντίθετους κώδικες ηθικής και κοινωνικής συμπεριφοράς.

Ο Σαίξπηρ ζει σε μιαν εποχή ανάλογη με την Αλεξανδρινή. H Αγγλία, χώρα
αποικιοκράτης, εμπορική, εμπειρικής φιλοσοφίας, θαλασσοκράτειρα με ελεύθερα
ήθη και αναγεννησιακό αέρα, βρίσκει στα έργα της ιταλικής και της ελληνικής
λογοτεχνίας έναν καθρέφτη των δικών της ηθών.

Ο πρώιμος Σαίξπηρ αντλώντας υποθέσεις από τις λαϊκές φυλλάδες με ιταλικές
ιστορίες, μεταπλάσεις, διασκευές, εκλαϊκεύσεις των κλασικών, ουσιαστικά μέσα
στο παλιό βαρέλι βάζει νέο κρασί. Οι τύποι, τα ονόματα, οι πόλεις, η πλοκή
είναι ρωμαϊκές μενάνδρειες, τα ήθη και οι διάνοιες βρετανικά.

Στην «Κωμωδία των Παρεξηγήσεων» έχουμε όλα τα γνωρίσματα ενός λαϊκού φαρσικού
παιγνιώδους πλοκής έργου. Δεν είναι τυχαίο πως αυτήν την περίοδο ο Σαίξπηρ
δέχτηκε τα δηλητηριώδη και χυδαία βέλη της λόγιας και της ακαδημαϊκής κριτικής
που του καταλόγιζαν απλοϊκότητα, χυδαιολογία και αγοραίο ύφος.

Το έργο (1595;) δεν πρωτοτυπεί ως προς τα εξωτερικά δομικά, αφηγηματικά και
δραματουργικά τερτίπια. Κοπιάρει τα σχέδια της παράδοσης του είδους. H
ιδιοφυΐα του όμως έχει αρχίσει να εμφανίζεται στους μονολόγους, στις ποιητικές
αναφορές και ιδίως στην κοινωνική τους φιλοσοφία επηρεασμένη σαφώς από τον
διάχυτο στην εποχή του στωικισμό πασπαλισμένο με τον ηδονισμό του Επίκουρου
και τον μοραλισμό του Επίκτητου, όπως περνάνε στα «Δοκίμια» του Μονταίνι που
αυτή την εποχή μεταφράζονται Αγγλικά.

Ο Σαίξπηρ θα διπλασιάσει τους διδύμους στην κωμωδία του, τα δύο δίδυμα
χαμένα αδέλφια έχουν δύο διδύμους υπηρέτες. Χαμός! Όλο το έργο παίζεται σε δύο
επίπεδα: η απόλαυση των συγχύσεων, των παρεξηγήσεων και των απροσδόκητων και η
αναζήτηση ταυτότητας. Πώς μπορεί το όμοιο να είναι διαφορετικό;

Ο Γιώργος Κιμούλης μετέφρασε, διασκεύασε, σκηνοθέτησε και έπαιξε μέσα σ’ έναν
δημιουργικό οίστρο. Με γνώση των κανόνων του είδους χωρίς να χάσει το μέτρο,
χωρίς να υποκύψει στην καιροφυλακτούσα μπαλαφάρα, χωρίς να αλλοιώσει μια
υποβόσκουσα κατάφαση, μια χαρά για τη ζωή που διατρέχει το έργο και την εποχή
του.

H ελευθεριότητα στα ερωτικά ήθη, η ανοχή στις ανθρώπινες αδυναμίες, η
απληστία, ο εύκολος πλουτισμός, η έκλυση των ηθών, ο φιλοτομαρισμός, η
προσαρμοστικότητα στις νέες συνθήκες, η ελαστικότητα της συνείδησης,
γνωρίσματα μιας εμπορευματικής, ανοιχτής, αστικής κοινωνίας υπόκεινται στη
χαριτωμένη αφήγηση και στην κωμική διαπλοκή.

Ο Κιμούλης… σέντερ μπακ

Ο Κιμούλης είχε στη διάθεσή του ένα χυμώδες κείμενο και μια χειμαρρώδη
υποκριτικά ομάδα. Και είχε την τιμιότητα να την σπρώξει να παίξει μπροστά, να
την ωθήσει να ανθήσει. Εκείνος κρατήθηκε λίγο πίσω, σαν τον παλιό σέντερ μπακ,
και μοιράζει τις πάσες. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια εύφορη παράσταση, χυμώδη,
με πλούσιους γοργούς ρυθμούς, κουρντισμένη στην εντέλεια, ευφρόσυνη,
ενθουσιώδη σαν πανηγύρι. H δόξα της φάρσας, ως του απόλυτου θεατρικού ρολογιού
ακριβείας δικαιώνεται.

Δεν χρειάζεται βέβαια να πω ότι ο Κιμούλης παίζει τους δύο διαφορετικούς ως
χαρακτήρες αδελφούς διδύμους με ιδιοφυή περάσματα από τον ένα στον άλλο με την
ευχέρεια ενός υποκριτικού τηλεκοντρόλ που κάνει ζάπινγκ.

Ο Χρήστος Χατζηπαναγιώτης στους διδύμους υπηρέτες κεντάει χιούμορ, ρυθμούς,
φαντασία. Στον καλύτερο ώς τώρα ρόλο του.

H Ρένια Λουϊζίδου έπαιξε το βουλιμικό ερωτικά θηλυκό με αξιοθαύμαστο μέτρο,
αλλά με πυκνότητα και ακρίβεια στη χρήση των πλούσιων μέσων της.

H Βίκυ Σταυροπούλου, για πρώτη φορά σε ένα απαιτητικό και φορτισμένο με
ευφυΐα κείμενο, έδειξε την κλάση της, τον δαιμόνιο ρυθμό της, τη συνέπεια στην
ανάπτυξη του χαρακτήρα και τη γόνιμη φαντασία στη δημιουργία παραλλαγών.

Ο Γιώργος Ψυχογιός απολαυστικός σε δύο έξοχες φιγούρες. Ο Φώτης Αρμένης
μετρημένος και λιτός, η Γεωργία Γεωργαντοπούλου και η Νατάσα Τριανταφύλλη
ωραίες χαριτωμένες πινελιές, όπως και η Λύρα με την Τζιαφέτα. Ο Ξανθουδάκης
και ο Μαραγκόπουλος έξοχοι στις μεταμορφώσεις τους.

INFO

H «Κωμωδία των Παρεξηγήσεων» με τους Γιώργο Κιμούλη, Χρήστο Χατζηπαναγιώτη,
Ρένια Λουιζίδου και Βίκυ Σταυροπούλου, περιοδεύει ανά την Ελλάδα.