TPITH AΠOΨH Σύγκλιση και συνοχή της Eυρώπης;

H ιστορικής σημασίας μεγάλη διεύρυνση της Ευρώπης, πέραν των θετικών
επιπτώσεων που επιφέρει (π.χ. διεύρυνση της αγοράς των 455 εκατομμυρίων
κατοίκων της Ευρώπης των 25, υπέρβαση του μεγάλου διχασμού της Ευρώπης σε
Ανατολική και Δυτική) απομακρύνει τον στόχο της πραγματικής οικονομικής και
κοινωνικής σύγκλισης στο απώτερο μέλλον, αφού όπως έχει ήδη επισημανθεί οι
εισοδηματικές και περιφερειακές ανισότητες θα διπλασιαστούν με την διεύρυνση
(2η έκθεση για την Οικονομική και Κοινωνική συνοχή, Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2001,
2002). H σχετική βελτίωση των ανισοτήτων που επιτεύχθηκε την τελευταία
δεκαετία στις χώρες της Ευρώπης των 15, ιδιαίτερα στις χώρες της συνοχής
(Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία), οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην αύξηση των πόρων
των διαρθρωτικών Ταμείων και του Ταμείου Συνοχής, που λειτούργησαν ως
μηχανισμός αναδιανομής των πόρων από τις πλούσιες στις φτωχότερες περιοχές. Οι
διαρθρωτικές πολιτικές δεν αφορούσαν όμως μόνο μία μεταφορά πόρων, αλλά
στόχευαν στη δημιουργία επενδύσεων σε φυσικό και ανθρώπινο κεφάλαιο, στην
καταπολέμηση διαρθρωτικών προβλημάτων των υποβαθμισμένων περιφερειών (ανεργία,
αποβιομηχάνιση) και στη δημιουργία προϋποθέσεων βιώσιμης ανάπτυξης με βελτίωση
των όρων της ανταγωνιστικότητας, της παραγωγικότητας και της ποιότητας ζωής.
Ωστόσο, παρά τη διαπιστευμένη ονομαστική σύγκλιση, η πραγματική σύγκλιση
απέχει πολύ από τους αρχικούς στόχους.

Έτσι το 10% του πληθυσμού της Ευρώπης των 15 που ζει στις πιο υποβαθμισμένες
περιοχές έχει ποσοστό ανεργίας 23%, σχεδόν 8 φορές περισσότερο από το ποσοστό
ανεργίας (3%) των ανεπτυγμένων περιφερειών της Ένωσης. Αντίστοιχα, ενώ στη
Δανία και την Ολλανδία το ποσοστό του πληθυσμού που ζει με εισόδημα κάτω από
το όριο της φτώχειας ανέρχεται σε 11%-12%, στην Ελλάδα και την Πορτογαλία
ανέρχεται στο 20%-25%.

Οι ανισότητες αυτές εκτιμάται ότι θα οξυνθούν στη διευρυμένη Ευρώπη των 25,
αφού τα περισσότερα νέα μέλη που έχουν σοβαρά προβλήματα διαρθρωτικών
προσαρμογών έχουν και χαμηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Με αυτόν τον τρόπο θα
οδηγηθούμε και σε μείωση του μέσου κατά κεφαλήν ΑΕΠ της διευρυμένης Ευρώπης,
με αποτέλεσμα 18 Περιφέρειες της Ευρώπης (ανάμεσά τους και 3-4 ελληνικές, K.
Μακεδονία, Δ. Μακεδονία, B. Αιγαίο και Κρήτη) να κινδυνεύουν να χάσουν την
επιλεξιμότητά τους από τα διαρθρωτικά Ταμεία, αποκλειστικά και μόνο για
στατιστικούς λόγους, με την προϋπόθεση ότι θα συνεχιστεί να εφαρμόζεται το
όριο του 75% του μέσου όρου του ΑΕΠ και δεν θα υπάρξει ειδική ρύθμιση.

H συζήτηση για την αναδιάρθρωση των διαρθρωτικών Ταμείων και του Ταμείου
Συνοχής μετά το 2006 έχει ήδη αρχίσει και θα ολοκληρωθεί στο τέλος του 2004.
Δεδομένου ότι δεν προβλέπεται αύξηση του Κοινοτικού Προϋπολογισμού (Agenda
2000, Βερολίνο) που έχει ήδη αποφασιστεί στο χαμηλό ύψος του 0,45%, το
ευρωπαϊκό εγχείρημα κινδυνεύει σοβαρά να μην μπορεί να ανταποκριθεί στο στόχο
της κοινωνικής και οικονομικής συνοχής.

Αντίθετα, νεοφιλελεύθερες απόψεις προβάλλουν τη θέση της «επανεθνικοποίησης»
των πολιτικών συνοχής της Ένωσης και μετατόπιση της ευθύνης στις χώρες
κράτη-μέλη (βλ. Μνημόνιο Βρετανίας, Ολλανδίας). Οι απόψεις αυτές κατανοούν την
Ευρωπαϊκή Ένωση αποκλειστικά ως διευρυμένη οικονομική αγορά με την κυριαρχία
του Συμφώνου Σταθερότητας, το οποίο ακυρώνει τη δυνατότητα σημαντικών
επενδυτικών προγραμμάτων που είναι απαραίτητα, ιδιαίτερα στις χώρες της
συνοχής, για να μην αυξηθεί υπέρμετρα ο δημόσιος δανεισμός.

H συζήτηση που άνοιξε δειλά για την αναθεώρηση του Συμφώνου Σταθερότητας έθεσε
ορισμένα ζητήματα όπως τον «χρυσό κανόνα» διάκρισης των επενδύσεων, την
εξαίρεση από το έλλειμμα των «ευρωπαϊκών» δημοσίων δαπανών και των δαπανών για
έρευνα και ανάπτυξη, την ευελιξία στην προσωρινή αύξηση του ελλείμματος, την
διεύρυνση της συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.

Ωστόσο η συζήτηση αυτή δεν οδήγησε σε ριζική αναθεώρηση του μονεταριστικού
Συμφώνου Σταθερότητας και δεν συνδέθηκε με τη συζήτηση για την αναδιάρθρωση
των Διαρθρωτικών Αναπτυξιακών Πολιτικών της Ένωσης που εξακολουθούν να είναι
υποβαθμισμένες και με περιορισμένους πόρους.

Αυτό εξάλλου επιβεβαιώνει η αυτοπειθαρχία της πλειοψηφίας των κυβερνήσεων της
Ένωσης (συντηρητικές ή σοσιαλδημοκρατικές) στην νεοφιλελεύθερη μονεταριστική
πολιτική, παρά το γεγονός ότι συνεχώς αποδεικνύονται οι αδιέξοδες επιπτώσεις
της στη μείωση της συνολικής δαπάνης, στην αύξηση της ανεργίας και στη
διατήρηση της ύφεσης. Το κυρίαρχο μονεταριστικό δόγμα, που δεν φαίνεται ακόμη
να αμφισβητείται από μια εναλλακτική νέου τύπου πολιτική, εμποδίζει τελικά τον
στόχο της πραγματικής σύγκλισης και συνοχής της Ευρώπης.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.