TPITH AΠOΨH Σχολιάζοντας το Πανεπιστήμιο…

Οι έντονες αλλαγές, η πολυπλοκότητα και η αβεβαιότητα είναι χαρακτηριστικά της
εποχής μας.

Το νέο περιβάλλον δημιούργησε τον «πληροφοριακό καπιταλισμό» όπου το φαξ, το
ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, οι υπολογιστές και τα δίκτυα καθιστούν τις
επικοινωνίες, την ανάλυση των προβλημάτων και την αναζήτηση και διακίνηση της
πληροφορίας μια απλή διαδικασία. Τα ευέλικτα, καινοτόμα και εκπαιδευμένα άτομα
κατέχουν πλέον την εξουσία, αφού έχουν την άνεση να χρησιμοποιούν τη δικτυακή
τεχνολογία και να αφομοιώνουν και να διαμορφώνουν το νέο κοινωνικο-οικονομικό
περιβάλλον. Οι επιχειρήσεις αναζητούν χαρισματικά άτομα με «πακέτο
προσωπικότητας» που να ξεχωρίζει για την εμπορική δραστηριότητα, τις
αυτοδύναμες ικανότητες, την αυτοπεποίθηση, την ευφράδεια, τον επιχειρηματικό
ζήλο και τις μεταβιβάσιμες ατομικές δεξιότητες. Διαμορφώνεται πλέον η
πεποίθηση ότι στο μέλλον το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα των αναπτυγμένων
κοινωνιών θα έγκειται στην ποιότητα της παιδείας και της κατάρτισης του
ανθρώπινου δυναμικού τους. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι κορυφαίες θέσεις
εργασίας, 20% της παγκόσμιας οικονομίας, καταλαμβάνονται από υψηλής στάθμης
εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό. Με βάση τη νέα πραγματικότητα, όπως είναι
προφανές, ο θεσμός Πανεπιστήμιο αναδεικνύεται σ’ ένα όλο και περισσότερο
χρήσιμο περιουσιακό στοιχείο της κοινωνίας, αφού η υπεραξία του ατόμου
οφείλεται στην ενσωμάτωση σ’ αυτό της γνώσης και των δεξιοτήτων, στοιχεία που
θεραπεύονται στο Πανεπιστήμιο.

Το Πανεπιστήμιο, σε διεθνές επίπεδο, τις τελευταίες δεκαετίες έχει υποστεί
δραματικές αλλαγές. Ο «εργαλειακός προοδευτισμός» αναπτύσσεται ταχύτατα στην
ανώτατη εκπαίδευση και μάλιστα με συμφωνία των μεταρρυθμιστών της εκπαίδευσης
και των κυβερνήσεων, με βασικό στόχο την ικανοποίηση των εκπεφρασμένων αναγκών
της βιομηχανίας και τις έντονες πιέσεις προσαρμογής στις απαιτήσεις της
αγοράς. H θεσμική αναβάθμιση των τεχνολογικών ιδρυμάτων, που αποδέχονται
εύκολα τις απαιτήσεις της αγοράς, δεν συνοδεύτηκε με αναβάθμισή τους σε
Πανεπιστήμια αλλά έχει σηματοδοτήσει αλλαγές στην ανώτατη εκπαίδευση, τα
δίκτυα αποφοίτων των AEI ενημερώνουν τα Πανεπιστήμια για τις αλλαγές που
πρέπει να ενσωματωθούν στα προγράμματα σπουδών για καλύτερη απορρόφηση των
αποφοίτων τους και τα διατμηματικά προγράμματα σπουδών εξασφαλίζουν δικαιώματα
και ευθύνη στον φοιτητή και συγχρόνως μειώνουν τη σημασία του περιεχομένου της
παιδείας…

Από την πλευρά τους το παραδοσιακό Πανεπιστήμιο αντιμετωπίζει προβλήματα που
σχετίζονται με τη μείωση του κύρους του, την ελλειμματική χρηματοδότηση, τους
ανταγωνιστές του επιχειρηματικού τομέα, το εικονικό πανεπιστήμιο, την έλλειψη
προσαρμοστικότητας, το περιβάλλον έρευνας, την αλληλεπίδραση διδασκαλίας και
έρευνας, την απορρόφηση των πτυχιούχων του.

Είναι γεγονός ότι υπάρχει έντονος προβληματισμός στο κατά πόσον ένα
Πανεπιστήμιο με τη σημερινή του δομή αποτελεί το κατάλληλο περιβάλλον για
σύγχρονη έρευνα αιχμής, πράγμα που εξασφαλίζεται σε δομές των μεγάλων
επιχειρήσεων, π.χ. Microsoft.

Το μόνο προνόμιο που έχει απομείνει στο Πανεπιστήμιο είναι η απονομή
ακαδημαϊκών τίτλων. Πρέπει να σημειωθεί ότι η διακηρυγμένη θέση περί
ισοδυναμίας των τίτλων από τα διάφορα Πανεπιστήμια δεν αντικατοπτρίζει την
πραγματικότητα. H αξία στην αγορά εργασίας του κάθε πτυχίου εξαρτάται από το
κύρος του Πανεπιστημίου που το απονέμει. Στη διεθνή κοινότητα επικρατεί η
άποψη ότι οι αξιολογήσεις, που πρέπει να βασίζονται στην ποιότητα της έρευνας,
τις ικανότητες των φοιτητών και των διδασκόντων, τις υποδομές και την ποιότητα
της διδασκαλίας, οδηγούν στο συμπέρασμα ότι κάποια ιδρύματα υποβαθμίζουν το
κύρος του ακαδημαϊκού θεσμού. H αποδοχή των πανεπιστημιακών τίτλων βασίζεται
στην πεποίθηση της κοινωνίας ότι η διδασκαλία που παρέχεται και η παραγωγή
νέας γνώσης καθοδηγούνται από ιδανικά και συντηρούνται από κριτήρια υψηλότερα
από τα εμπορικά και εργαλειακά. H απουσία συμφέροντος, η κριτική έρευνα, ο
ανοιχτός διάλογος, η αυστηρή εξέταση των αποδείξεων, η διαφύλαξη της
παράδοσης, αποτελούν βασικά στοιχεία της ακαδημαϊκής ζωής και μάλιστα παρά τις
όποιες επιφυλάξεις εξακολουθούν να υπάρχουν, σε μεγάλο βαθμό, σε ιδρύματα που
φιλοδοξούν να χαρακτηρίζονται ως Πανεπιστήμια.

Στις μέρες μας το Πανεπιστήμιο βάλλεται και παρουσιάζεται ως αποστερημένο από
ιδανικά.

Παρά τις όποιες αδυναμίες του, το Πανεπιστήμιο πρέπει να ενισχυθεί ως
θεματοφύλακας αξιών και να κληθεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη
διαμόρφωση του πολιτισμού του μέλλοντος, ενός πολιτισμού που θα βασίζεται στις
ανθρωπιστικές αξίες, τον σεβασμό των πολιτισμών, την προάσπιση της ειρήνης, τη
λελογισμένη χρήση της γνώσης, την προστασία της φύσης και την αφομοίωση και
κριτική ενσωμάτωση της νέας πραγματικότητας. H ηθική δικαίωση που ο άνθρωπος
αναμένει από τη γνώση δεν θα προκύψει από τη χρήση της αλλά από τον τρόπο της
χρήσης. Τη διαφορά την πλήρωσε η ανθρωπότητα πανάκριβα…

Ο καθηγητής Χρήστος B. Μασσαλάς είναι πρύτανης του Πανεπιστημίου
Ιωαννίνων.