TPITH AΠOΨH Πρύτανης: από αξίωμα, επάγγελμα

Στην προηγούμενη επιφυλλίδα μου (3 Ιουνίου 2003) υποσχέθηκα μια, άτακτη, σειρά
άρθρων για τα σημερινά πανεπιστημιακά πράγματα· με αφορμή την εικόνα και τα
χαρακτηριστικά των πρόσφατων πρυτανικών εκλογών. Για «εισαγωγή» μάλιστα
χρησιμοποίησα ένα γεγονός του 1957, την αναγόρευση του βασιλιά Παύλου σε
Επίτιμο Διδάκτορα της ΑΣΟΕΕ με πρόταση του πρύτανή της Στρατή Γ. Ανδρεάδη·
διευκρίνισα όμως ότι αυτό το γεγονός δε μοιάζει σε τίποτα με τις σημερινές
πανεπιστημιακές πραγματικότητες: η πράξη του 1957 είχε να κάνει με αυτό που
σήμερα ονομάζουμε διαπλοκή· σήμερα, βρισκόμαστε μπροστά σε μια σχεδόν
ολοκληρωμένη διαδικασία μετατροπής του ύψιστου και – άλλοτε – εξόχως τιμητικού
αξιώματος του πρύτανη σε επάγγελμα. Μάλιστα, σε επάγγελμα πολιτικό.

Ας δούμε λοιπόν μερικά τεκμήρια, αφού διευκρινίσω ότι αυτές οι νέες
πραγματικότητες στο ελληνικό Πανεπιστήμιο δεν περιορίζονται στο νέο χαρακτήρα
της πρυτανικής Αρχής, παρά έχουν διαποτίσει το σύνολο των σχέσεων εντός του
Πανεπιστημίου, και υποσχεθώ ότι θα καταθέσω τις σκέψεις μου και γι’ αυτές, εν
καιρώ. Από τις προτελευταίες εκλογές, αυτές του 2000, για την ανάδειξη
πρυτανικών Αρχών είχαμε παρατηρήσει ότι, εν πολλοίς, η θέση του αντιπρύτανη
χρησίμευε – και χρησιμοποιούνταν – για τη διεκδίκηση της επόμενης πρυτανείας·
όταν μάλιστα θα μιλήσουμε για τα άλλα, που έλεγα πριν, θα ισχυριστώ ότι η ίδια
«χρησιμότητα» αφορούσε και αφορά και τις θέσεις του κοσμήτορα και του προέδρου
Τμήματος, τα υψηλότερα, μετά τα πρυτανικά, αξιώματα και τα δύο.

Παρακολουθήσαμε επίσης πριν από λίγα χρόνια τις πιεστικές προσπάθειες
ορισμένων πρυτάνεων που έληγε και η δεύτερη συνεχόμενη θητεία τους, τις οποίες
συνόδευσαν οι πιέσεις και άλλων «ενδιαφερομένων» για να καθιερωθεί και τρίτη
συνεχόμενη πρυτανική θητεία. Ευτυχώς, κατά την άποψή μου, ο τότε υπουργός
Παιδείας αντιστάθηκε αποτελεσματικά.

Έχουμε επίσης παρατηρήσει, οι παροικούντες την Ιερουσαλήμ, μπορούν όμως να το
διαπιστώσουν όλοι, ότι κατά τα τελευταία χρόνια η θέση του πρύτανη επιφυλάσσει
ένα άλλο αξίωμα, κρατικό ή ιδιωτικό, μετά τη λήξη της θητείας ή τη
συνταξιοδότηση του κατόχου της· το επιφυλάσσει περίπου δικαιωματικά, ως
απόρροια παλαιότερων, κομματικών κυρίως, σχέσεων.

Κατά τις εφετινές πρυτανικές εκλογές όμως παρατηρήσαμε κάτι εντελώς νέο:
πρυτάνεις που έληγε και η δεύτερη συνεχόμενη θητεία τους εμφανίστηκαν ως
υποψήφιοι αντιπρυτάνεις. Ανεξάρτητα από την εκλογή τους ή όχι στη θέση που
ζήτησαν να εκλεγούν, η πράξη εκφράζει μια νέα αντίληψη· το είπα στο
προηγούμενο σημείωμά μου: την προώθηση του πρυτανικού αξιώματος – και του
αντιπρυτανικού, εννοείται – στην κατηγορία του επαγγέλματος, αλλά ως πολιτικού
επαγγέλματος. Ας παρακολουθήσουμε ένα ωραίο σχήμα εξουσίας που θα αποκτήσει το
Πανεπιστήμιο, αν αυτή η αντίληψη επικρατήσει κατά τα επόμενα χρόνια. Ο
ανύπαρκτος, ελπίζω, συνάδελφός μου κ. Γεράσιμος Σαλιβαράκος εκθέτει
υποψηφιότητα για θέση αντιπρύτανη στο ψηφοδέλτιο που σχημάτισε ο υποψήφιος
πρύτανης – παρεμπιπτόντως, για όσους δεν το γνωρίζουν: με ψηφοδέλτια γίνονται
οι εκλογές, σύμφωνα με το Νόμο, όχι με ανεξάρτητες υποψηφιότητες.

Το εν λόγω ψηφοδέλτιο εκλέγεται λοιπόν (οι λόγοι της εκλογής για την ώρα
παρέλκουν) και, καθώς η θητεία είναι τριετής, μετά από τρία χρόνια, επειδή ο
πρύτανης και οι αντιπρυτάνεις θεωρούν ότι τα πήγαν καλά, ξαναζητούν την ψήφο
όσων έχουν αυτό το δικαίωμα, για να συνεχίσουν το έργο τους. Οι εκλέκτορες
θεωρούν και εκείνοι επιτυχή τη θητεία τους και τους επανεκλέγουν. Και έρχεται
η ώρα που λήγει και η δεύτερη θητεία. Ο πρύτανης δε δικαιούται να ξαναζητήσει
την εμπιστοσύνη και ο συνάδελφός μου και έως τώρα αντιπρύτανης κ. Γ.Σ., που
είπαμε, αποφασίζει να συγκροτήσει δικό του ψηφοδέλτιο και να ζητήσει την ψήφο
μου για τη θέση του πρύτανη τώρα – αυτό το δικαίωμα το έχει από το Νόμο.
Εκλέγεται στις νέες εκλογές και, για να μην κουράζω, μετά την πρώτη θητεία του
επανεκλέγεται.

Στο τέλος και της δεύτερης πρυτανικής θητείας του και ενώ έχει συμπληρώσει
δώδεκα χρόνια άσκησης πρυτανικής εξουσίας, τι κάνει; εάν τον παίρνουν τα
χρόνια – εδώ είναι το καινούργιο – θέτει υποψηφιότητα για θέση αντιπρύτανη στο
ψηφοδέλτιο άλλου υποψήφιου πρύτανη. Γιατί, θα αναρωτηθεί κάποιος· γιατί μετά
τη νέα τριετή θητεία του σε θέση αντιπρύτανη έχει το δικαίωμα να
ξαναδιεκδικήσει θέση πρύτανη – τις τρεις συνεχόμενες θητείες δεν επιτρέπει ο
Νόμος, όχι τις μη συνεχόμενες. Αν εκλεγεί και πάλι, θα συμπληρώσει δεκαπέντε
χρόνια σ’ αυτούς τους θώκους και αν ξαναεκτεθεί ως υποψήφιος πρύτανης και
επανεκλεγεί – ας μη συνεχίσω! Αναρωτιέμαι λοιπόν αν αυτό δεν είναι επάγγελμα,
τότε τι ονομάζουμε επάγγελμα;

Θα με ρωτήσει κάποιος· αρκεί αυτό για να πούμε ότι έχουμε πια να κάνουμε με
επάγγελμα; ασφαλώς όχι, μολονότι είναι ένα ισχυρό τεκμήριο. Υπάρχουν και πολλά
άλλα.

Το κυριότερο απ’ αυτά είναι ότι εδώ και κάμποσα χρόνια τα πρυτανικά ψηφοδέλτια
έπαψαν να μαγειρεύονται σε κομματικά γραφεία· έπαψαν επίσης να είναι
μονοκομματικά, κατά τα 2/3 τουλάχιστον. Τώρα σχηματίζονται ενδοπανεπιστημιακώς
και είναι πολυκομματικά ή κομψότερα – και κυριολεκτικότερα – πολυσυλλεκτικά:
με ποιους υποψήφιους συλλέγονται περισσότερες ψήφοι. Παράλληλα, οι εκλέκτορες,
ιδιαίτερα οι φοιτητικές παρατάξεις που εξακολουθούν να είναι προσδεδεμένες στα
κόμματα, κοινοβουλευτικά και εξωκοινοβουλευτικά, έπαψαν να ψηφίζουν μονοκούκι
με κομματικά κριτήρια. Καλό αυτό, θα μου πείτε· μακάρι να είχατε δίκιο. Γιατί
η δήθεν πολυκομματικότητα των πρυτανικών ψηφοδελτίων και η απαλλαγή τους από
την άμεση εξάρτηση από τα κόμματα δε σημαίνει άλλο από την οργάνωση
αντίστοιχων μηχανισμών εντός του Πανεπιστημίου. Όποιος έχει τη φιλοδοξία να
κατακτήσει το αξίωμα, κυρίως αυτοί που το έχουν κατακτήσει και εννοούν να μην
το εγκαταλείψουν, έχουν αρχίσει να θυμίζουν τους παλιούς κομματάρχες που
οργάνωναν τις πελατειακές σχέσεις· έχει ήδη μετατραπεί αυτός σε επαγγελματία
υποψήφιο της εξουσίας.

Εδώ βρίσκεται το πρόβλημα. Στο Πανεπιστήμιο έχουν αρχίσει να διαμορφώνονται
εξουσιαστικές elites που λειτουργούν με επαγγελματική συνείδηση εξουσίας
πολιτικού τύπου. Πρόκειται για καταστρεπτική στρέβλωση που λίγοι την
αντιλαμβάνονται: είναι άλλο ο καθηγητής του Πανεπιστημίου να έχει ακαδημαϊκή
και επιστημονική συνείδηση και άλλο να έχει επαγγελματική συνείδηση· τα δύο
υπακούουν σε διαφορετικούς κανόνες κοινωνικής ηθικής. Ασφαλώς, πρέπει να
συνεχίσω.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.