AΛBEPTOΣ AΪNΣTAΪN Aπό τη Σχετικότητα στις εφευρέσεις ψυγείων!

Αϊνστάιν. Είναι εκπληκτικό πόσες εικόνες φέρνει στο νου αυτό το όνομα.
Ιδιοφυία. Επιστήμονας. Θεωρία της σχετικότητας. E=mc². Αχτένιστα
μαλλιά.

Κι όμως, ελάχιστοι γνωρίζουν ότι ο Αϊνστάιν πέρασε μερικά χρόνια από τη ζωή
του εφευρίσκοντας ψυγεία. Κι αυτό συνέβη χρόνια μετά την ανάδειξή του σε έναν
από τους διασημότερους επιστήμονες στον κόσμο.

Προφανώς αναρωτιέστε γιατί ένας κάτοχος Βραβείου Νόμπελ, με παγκόσμια φήμη και
νοημοσύνη ιδιοφυίας, να σκύψει τόσο χαμηλά ώστε να σπαταλάει το χρόνο του
δουλεύοντας σε τόσο πεζά σχήματα, όπως τα ψυγεία.

Αν θέλετε να μάθετε, ο ίδιος ο Αϊνστάιν τη θεωρούσε πολύ σημαντική δουλειά.
Σύμφωνα με τις περισσότερες πηγές, μια μέρα στη Γερμανία στις αρχές της
δεκαετίας του 1920 ο Αϊνστάιν διάβασε τυχαία ένα άρθρο στην εφημερίδα, το
οποίο περιέγραφε το θάνατο μιας ολόκληρης οικογένειας – μητέρας, πατέρα και
παιδιών. Πέθαναν στον ύπνο τους από ένα δηλητηριώδες ψυκτικό, που είχε
διαρρεύσει από το ψυγείο τους.

Μην ξεχνάτε πως εκείνη την εποχή ο περισσότερος κόσμος διέθετε ψυγεία πάγου.
Τα καινοφανή μηχανικά ψυγεία είχαν μόλις αρχίσει να γίνονται δημοφιλή, όμως,
όπως επιβεβαιώνει το παραπάνω σύντομο ρεπορτάζ, μπορούσαν να γίνουν πολύ
επικίνδυνα. Όλα τα ψυκτικά που ήταν διαθέσιμα την πρώιμη εποχή των ηλεκτρικών
ψυγείων (αμμωνία, διοξείδιο του θείου, μεθυλικό χλώριο) ήταν πολύ τοξικά και
μπορούσαν να προκαλέσουν και θάνατο σε περίπτωση διαρροής στο σπίτι.

Ο Αϊνστάιν πίστευε πως έπρεπε να υπάρχει καλύτερη μέθοδος. (Στο σημείο αυτό
τον φαντάζομαι να φοράει στα γρήγορα τη στολή της Σούπερ Ιδιοφυίας και να
πετάει για να σώσει τον κόσμο, όπως ο Σούπερμαν).

Στη σκηνή ανεβαίνει τώρα ένας τύπος, που τον λένε Λίο Σίλαρντ. Από πολλούς ο
Σίλαρντ θεωρείται πατέρας της πυρηνικής εποχής, όμως εκείνο τον καιρό
βρισκόταν μόλις στο ξεκίνημα της σταδιοδρομίας του. Ήταν ο άνθρωπος που
οραματίστηκε την αλυσιδωτή πυρηνική αντίδραση, η οποία θα μπορούσε να
χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή τεράστιων ποσοτήτων ενέργειας (το αντιπυρηνικό
κίνημα δεν είχε σκάσει μύτη τόσο νωρίς τον 20ό αιώνα). Ο Σίλαρντ αργότερα
διαπίστωσε πως η αλυσιδωτή αντίδραση θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την
κατασκευή όπλων μαζικής καταστροφής και πίεσε τον Αϊνστάιν να γράψει εκείνη
τη, διάσημη πλέον, επιστολή προς τον πρόεδρο Ρούζβελτ (η επιστολή αυτή υπήρξε
καταλύτης για το σύνολο του πυρηνικού Σχεδίου Μανχάταν).

Τα δύο σπουδαία επιστημονικά μυαλά συναντήθηκαν και συμπέραναν ότι το πρόβλημα
με την τεχνητή ψύξη δεν περιοριζόταν στο δηλητηριώδες ψυκτικό. Ο πραγματικός
ένοχος ήταν η μηχανική φύση των ψυγείων. Όποιος ξέρει πέντε πράγματα από
μηχανές, γνωρίζει ότι τα κινητά μέρη προκαλούν φθορές και ρήγματα σε
οποιοδήποτε σύστημα. Αφαιρέστε τα κινητά μέρη και το σύστημα πιθανότατα δε θα
παρουσιάσει ποτέ διαρροή.

Ως μεγάλοι φυσικοί, οι δύο άνδρες αντιλήφθηκαν ότι μπορούσαν να
χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις τους επάνω στη θερμοδυναμική για να φτιάξουν ένα
σύστημα ψύξης, το οποίο δε θα χρειαζόταν κανενός είδους μηχανική κίνηση.

Ο Αϊνστάιν και ο Σίλαρντ κατέστρωσαν πολλά διαφορετικά σχέδια, όμως αποφάσισαν
να επικεντρωθούν στα τρία πλέον υποσχόμενα. Ενώ τα μοντέρνα ψυγεία
χρησιμοποιούν μηχανικούς συμπιεστές, οι επιστήμονες συνέλαβαν στο μυαλό τους
συσκευές που θα βασίζονταν σε τρεις, εντελώς ανεξάρτητες μεταξύ τους,
θεμελιώδεις αρχές της Φυσικής: στον ηλεκτρομαγνητισμό, στην απορροφητικότητα
και στη διάχυση. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως κανένα σχέδιό τους δεν περιείχε
κινητά μέρη.

Στις αρχές του 1926 ο Σίλαρντ κατέθεσε την πρώτη από τις πολλές κοινές
ευρεσιτεχνίες, που έμελλε να μοιραστούν οι δύο άνδρες. Καθώς ο Αϊνστάιν στα
νιάτα του είχε δουλέψει αρκετά χρόνια στο Ελβετικό Γραφείο Ευρεσιτεχνιών,
ετοίμασαν τις σχετικές αιτήσεις χωρίς να καταξοδευτούν σε δικηγόρους.

Λίγοι γνωρίζουν την αγάπη του Αλβέρτου Αϊνστάιν για τα παιδιά. Ακόμη λιγότεροι γνωρίζουν ότι ο διάσημος επιστήμονας πέρασε αρκετά χρόνια από τη ζωή του εφευρίσκοντας ψυγεία, και μάλιστα μετά το βραβείο Νόμπελ και την παγκόσμια αναγνώριση

Ωραίες βέβαια οι ευρεσιτεχνίες, όμως τα φράγκα είναι ακόμη καλύτερα. Εκείνη
ακριβώς τη χρονιά ο Σίλαρντ διαπραγματεύτηκε ένα συμβόλαιο με τη γερμανική
εταιρεία Μπάμαγκ – Μένγκουιν. Δυστυχώς, η συμφωνία ναυάγησε σε λιγότερο από
ένα χρόνο, καθώς η εταιρεία αντιμετώπισε οικονομικές δυσκολίες και αναγκάστηκε
να βάλει στην άκρη πολλά αμφιλεγόμενα ερευνητικά προγράμματα.

Αν σε λένε Αϊνστάιν, μπορεί να υποθέσει κάποιος ότι δε θα δυσκολευόσουν να
βρεις άλλον εργοστασιάρχη για να υλοποιήσει το σχέδιό του. Πριν περάσουν
μερικοί μήνες, οι δύο επιστήμονες υπέγραψαν συμβόλαια με τη σουηδική εταιρεία
AB Ελεκτρολούξ και τη γερμανική AEG (ουσιαστικά με την Τζένεραλ Ελέκτρικ της
Γερμανίας). H AB Ελεκτρολούξ πλήρωσε στον Αϊνστάιν και τον Σίλαρντ περίπου 750
δολάρια για τις ευρεσιτεχνίες τους (γύρω στα 10.000 δολάρια σε σημερινές
τιμές). Ωστόσο, η εταιρεία άφησε για πάντα στο συρτάρι τα σχέδια για τα νέα
ψυγεία. Με κλασική επιχειρηματική νοοτροπία, η Ελεκτρολούξ αγόρασε τις
πατέντες μόνο και μόνο για να εξαλείψει οποιονδήποτε ανταγωνισμό απέναντι στα
δικά της σχέδια.

Όμως η AEG (που σημαίνει Allgemeine Elektrizitats Gesellschaft – Γενική
Επιχείρηση Ηλεκτρισμού) αποφάσισε να κατασκευάσει αυτό που αργότερα έγινε
γνωστό ως ηλεκτρομαγνητική αντλία Αϊνστάιν – Σίλαρντ για χρήση σε ψυγεία.

ΠΡΟΣΟΧΗ! ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ, ΠΡΟΣΟΧΗ!

ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΔΥΣΚΟΛΟΙ ΤΕΧΝΙΚΟΙ ΟΡΟΙ!

Για να το πούμε απλά, η επαγωγική αντλία δούλευε περίπου ως εξής. Ένα μέταλλο
σε υγρή μορφή σφραγιζόταν σε αεροστεγές δοχείο από ανοξείδωτο χάλυβα. Γύρω από
τον κύλινδρο τυλιγόταν σπειροειδές σύρμα, το οποίο προκαλούσε μεταβολές στο
ηλεκτρομαγνητικό πεδίο που περιέβαλλε το υγρό. Όπως ξέρουν όλοι οι μαθητές
γυμνασίου από τα βιβλία της Φυσικής (ή τουλάχιστον όπως θα έπρεπε να ξέρουν!),
ένα μέταλλο που τοποθετείται σε μεταβαλλόμενο ηλεκτρομαγνητικό πεδίο, θα
μετακινηθεί προς τη δεξιά γωνία του πεδίου. Με άλλα λόγια το υγρό μέταλλο
αντλείται χωρίς να έρχεται ποτέ σε επαφή με το ρεύμα. Το κινούμενο υγρό
μέταλλο λειτουργεί ως έμβολο που συμπιέζει το ψυκτικό. H θερμότητα
απελευθερώνεται από μια δέσμη σπειροειδών πυκνωτών, όπως αυτές που βλέπουμε
στο πίσω μέρος των σύγχρονων ψυγείων.

ΛΗΞΗ ΣΥΝΑΓΕΡΜΟΥ!

HTAN MIA ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ.

Επιστρέφουμε στην ιστορία μας. Στις 31 Ιουλίου 1931 το ψυγείο Αϊνστάιν –
Σίλαρντ τέθηκε σε διαρκή λειτουργία. Δούλευε χάρμα, αν και έκανε πολύ θόρυβο.

Τι απέγινε λοιπόν με αυτή την εφεύρεση;

Το όλο σχέδιο απορρίφθηκε για πολλές αιτίες. Σίγουρα η παγκόσμια οικονομική
ύφεση δεν βοήθησε την κατάσταση. Ούτε έφεραν αποτέλεσμα οι συνεχείς βελτιώσεις
στο σχεδιασμό του ψυγείου. Όμως, αυτό που κυριολεκτικά σκότωσε το ψυγείο των
Αϊνστάιν – Σίλαρντ, ήταν η ανακάλυψη του Φρέον στις αρχές της δεκαετίας του
’30. Το Φρέον ήταν ένα μη τοξικό ψυκτικό, που εξάλειφε εντελώς τον κίνδυνο από
διαρροή. H ανάγκη επανασχεδιασμού του ψυγείου έπαψε πλέον να υφίσταται.

Παραδόξως όμως, αυτό δεν ήταν το τέλος του συστήματος Αϊνστάιν – Σίλαρντ. H
αντλία αργότερα ενσωματώθηκε στα συστήματα ψύξης των πυρηνικών αντιδραστήρων.

Τελικά, οι δύο μεγάλοι επιστήμονες κατοχύρωσαν από κοινού περισσότερες από 45
ευρεσιτεχνίες σε έξι χώρες. H συνεισφορά τους στον τομέα της κατάψυξης έχει σε
μεγάλο βαθμό ξεχαστεί, όμως τα άλλα τους επιτεύγματα θα συγκαταλέγονται
ανάμεσα στα σημαντικότερα του εικοστού αιώνα.

ΝΙΑΓΑΡΑΣ

H μέρα που στέγνωσαν οι καταρράκτες

Είναι δυνατόν να στερέψουν ποτέ οι καταρράκτες του Νιαγάρα; Κι όμως, συνέβη στις 29 Μαρτίου του 1848…

Αν δεν έχετε πάει ποτέ στους Καταρράκτες του Νιαγάρα, τότε χάνετε ένα υπέροχο
θέαμα. Είναι περίπου αδύνατον να περιγραφούν με λόγια η δύναμη, η ορμή και η
απαράμιλλη ομορφιά του φαινομένου. Προτού εκτρέψουν ένα μέρος του νερού προς
τις μεγάλες υδροηλεκτρικές εγκαταστάσεις του ποταμού Νιαγάρα, υπολογίζεται ότι
περίπου 93 εκατομμύρια γαλόνια νερό έπεφταν κάθε λεπτό από ύψος 60 μέτρων.
Διαφέρει κάπως από το λουτρό του σπιτιού σας.

Σε περίπτωση που προγραμματίζετε ταξίδι στους Καταρράκτες του Νιαγάρα για το
μήνα του μέλιτος, για διακοπές ή για οτιδήποτε άλλο, κάντε μια ευχή
τουλάχιστον να έχουν νερό. Στο κάτω – κάτω ένας στεγνός καταρράκτης δεν είναι
τίποτε περισσότερο από ένας πέτρινος γκρεμός, χωρίς κάτι το ιδιαίτερο.

Ίσως έχετε ακουστά για την εποχή που το σώμα μηχανικού του αμερικανικού
στρατού «έκλεισε» τον καταρράκτη τοποθετώντας ένα φράγμα σε ένα τμήμα του
ποταμού, πίσω στα 1969. Όμως αυτό δεν εξάλειψε εντελώς τον καταρράκτη. Στην
πραγματικότητα το νερό εκτράπηκε προς τον καταρράκτη Χορς Σου και προς τους
σταθμούς ενέργειας.

Αναφέρομαι σε μια αλυσίδα παράξενων γεγονότων, που συνέβησαν στις 29 Μαρτίου
1848 – την ημέρα που οι καταρράκτες στέγνωσαν εντελώς. Και δεν ήταν καν
περίοδος ξηρασίας.

Λοιπόν, τι είχε συμβεί; Ιδού το ρεπορτάζ:

Το βράδυ της 28ης Μαρτίου, κάτοικοι της περιοχής, που είχαν συνηθίσει τον
βρυχηθμό του καταρράκτη, ξύπνησαν από μια πολύ παράξενη σιγή. Ο παντοδύναμος
Νιαγάρας ήταν σιωπηλός. Υποθέτω πως είναι σαν να ζείτε κοντά στο σταθμό του
ηλεκτρικού. Μετά από λίγο καιρό ούτε που δίνετε σημασία στο θόρυβο. Όμως, όταν
αυτός απουσιάζει, βιώνετε ένα ανεξήγητα περίεργο συναίσθημα. (Τουλάχιστον αυτό
ισχυρίζεται η μαμά μου. Εγώ όμως, δεν μπορούσα να κοιμηθώ όλη νύχτα από το
θόρυβο του τρένου όποτε διανυκτέρευα, πιτσιρικάς, στο σπίτι των παππούδων
μου).

Πλήθος κόσμου βγήκαν από τα σπίτια τους για να δουν τι συνέβαινε. Οι κάτοικοι
σύντομα διαπίστωσαν πως από τον καταρράκτη είχαν απομείνει λίγα μικρά ρεύματα
νερού. Ήταν απόλυτα σίγουροι πως, όταν είχαν πέσει για ύπνο, η ροή του νερού
βρισκόταν στα συνηθισμένα, κανονικά επίπεδα.

Κανείς δεν ήταν σίγουρος για το τι είχε συμβεί. Στο κάτω – κάτω τότε δεν
υπήρχαν αεροπλάνα για να πηδήξουν μέσα σ’ ένα και να φτάσουν ως τις πηγές.
Ούτε τηλέφωνα είχαν για να ειδοποιήσουν άλλους σύντομα. Φυσικά, δεν είχαν ούτε
την πολυτέλεια του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης.

Με λίγα λόγια, ο κόσμος δε διέθετε την παραμικρή ένδειξη για το τι μπορεί να
είχε συμβεί.

Μερικοί υπέθεσαν πως ήρθε το Τέλος του Κόσμου, η μέρα που προανήγγελλαν πολλές
θρησκείες. Ο κόσμος στριμώχτηκε στις εκκλησίες της περιοχής και προσευχόταν
όλα να πάνε καλά.

Κάποιοι άλλοι αποφάσισαν να κερδοσκοπήσουν. Καθώς ήταν η πρώτη φορά που
αποκαλυπτόταν η κοίτη του ποταμού, οι κυνηγοί αναμνηστικών έπιασαν δουλειά.
Εξετάζοντας τον πυθμένα του ποταμού ανακάλυψαν ένα σωρό σκουπίδια – κυρίως
παλιά όπλα, σπαθιά, ινδιάνικα τσεκούρια (τόμαχοκ) και σκουριασμένα αντικείμενα
από τον πόλεμο του 1812. Ένας δαιμόνιος τράβηξε όσα κούτσουρα αναπαύονταν στην
κοίτη. Ήταν ευκολότερο από το να παιδεύεται πελεκώντας τα δέντρα ώσπου να τα
ρίξει (δεν υπήρχαν αλυσοπρίονα εκείνη την εποχή). Βράχια που πάντοτε
δυσκόλευαν τη ναυσιπλοΐα ανατινάχτηκαν σε θρύμματα.

Όμως, τι τα προκάλεσε όλα αυτά;

Κανείς δεν είναι απόλυτα βέβαιος ακόμη και σήμερα. H εκδοχή που ακούγεται
περισσότερο υποστηρίζει πως εκείνη την ημέρα φυσούσαν πολύ ισχυροί άνεμοι
προκαλώντας πτώση της στάθμης του ποταμού. Ταυτόχρονα σχηματίστηκε ένα μεγάλο
κομμάτι πάγου στην είσοδο του Νιαγάρα, στο σημείο όπου πηγάζει από τη λίμνη
Ίρι. Το αποτέλεσμα ήταν να στεγνώσουν οι καταρράκτες που ξυπνούσαν με τον ήχο
τους όλη την περιοχή. H παγο-συμφόρηση κράτησε τριάντα ώρες και την 1η
Απριλίου ο καταρράκτης επέστρεψε στην κανονική του ροή. (Υποθέτω πως η φύση
σκάρωσε ένα πρωταπριλιάτικο αστείο στους κατοίκους του Νιαγάρα).

INFO

Στιβ Σίλβερμαν, «Το ψυγείο του Αϊνστάιν και άλλα παράδοξα από την αθέατη
πλευρά της ιστορίας», μτφ Γιάννης Παπαδάτος, Εκδόσεις «Νάρκισσος» 2003, σελ.
205.