Tο νέο κοινωνικό ζήτημα

H ιδεολογική υπερκόπωση του 1960 και 1970 οδήγησε στην ύφεση των δύο επόμενων
δεκαετιών και αυτό ενεθάρρυνε την αντιδραστική στροφή και την κοινωνική
οπισθοδρόμηση με τη μορφή του νεοφιλελευθερισμού και με πρόσχημα την
παγκοσμιοποίηση. Όμως το κήρυγμα απελευθέρωσης των αγορών, απορρύθμισης και
ευελιξίας δεν ήταν παρά πρόσχημα για τον δεσποτισμό του κεφαλαίου, η
παγκοσμιοποίηση χρησιμοποιήθηκε ως άλλοθι για την ασυδοσία της υπερδύναμης
ενάντια σε κάθε έννοια δικαιοσύνης, κοινωνίας και διεθνούς νομιμότητος.
Σήμερα, η επιθετική πολιτική παγκόσμιας ασφάλειας ενισχύει στο έπακρον την
κοινωνική ανασφάλεια. H αλαζονεία του χρήματος και της ισχύος επεκτείνει το
συναίσθημα ανασφάλειας και δυσφορίας σε όλο και ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. H
εξουσία ονειρεύεται να κατισχύσει όχι πλέον με την υπόσχεση καλύτερου
μέλλοντος, αλλά με την κατάδειξη της αδυναμίας οιουδήποτε οράματος, με την
παροχή «προστασίας» του ανθρώπου έναντι των συνανθρώπων του.

H Δημοκρατία διαβάλλεται ως «γραφειοκρατία», «κρατισμός», «συντεχνιασμός». Με
πρόσχημα την ανταγωνιστικότητα και την ελευθερία αγορών, αποδυναμώνονται τα
κοινωνικά δικαιώματα και η εργασία ως κοινωνικός θεσμός. Όμως η αλαζονεία του
κεφαλαίου και της υπερδύναμης δημιουργεί νέες προϋποθέσεις για αντίσταση των
ανθρώπων, ανάπτυξη νέων κοινωνικών κινημάτων, προάσπιση της εργασίας, της
κοινωνικής και διεθνούς σταθερότητος. H νέα πολιτική του κεφαλαίου
εισπράττεται από τους εργαζομένους ως κήρυξη «ταξικού πολέμου»: το κράτος, όχι
μόνο δεν συρρικνώνεται αλλά διασφαλίζει όλο και περισσότερα προνόμια στους
ισχυρούς εις βάρος των κοινωνικά αδυνάμων. H πάλη των τάξεων επανέρχεται στην
επικαιρότητα με πρωτοβουλία του κεφαλαίου, η κοινωνία διαιρείται σε αντίπαλα
ανταγωνιστικά στρατόπεδα, χωρίς αυτό να προωθεί την έννοια της κοινωνίας ούτε
την ικανότητα της οικονομίας να βγει από το σημερινό αδιέξοδο.

Εάν η ανταγωνιστικότητα εξαρτάται από το «κόστος» της εργασίας, η
παραγωγικότητα εξαρτάται από τον δυναμισμό και τη δημιουργικότητα των
εργαζομένων. Με τη νεοφιλελεύθερη επίθεση, ο εργαζόμενος ενοχοποιείται όταν
βρεθεί στην ανεργία, αλλά επίσης ενόσω διατηρείται στην απασχόληση, όπως ακόμη
για την ασφάλιση, περίθαλψη και συνταξιοδότησή του. Κηρύσσεται «ένοχος
γενικά», επειδή δεν μετεξελίσσεται σε «εισοδηματία». Τα συναισθήματα αποτυχίας
και ενοχής καλλιεργούνται σήμερα εκ των άνω στη μεγάλη πλειονότητα των
πολιτών. Όμως έτσι επικαιροποιείται η ανάγκη δημοκρατικής συναίνεσης και
κοινωνικού ελέγχου. Οι αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης, της αξιοπρέπειας των
πολιτών και εργαζομένων αποτελούν σήμερα τη βάση των νέων κοινωνικών
κινημάτων. Ο σοσιαλισμός δεν είναι όραμα, αλλά ανάγκη ζωής για τους
εργαζομένους, τους πολίτες, την κοινωνία στο σύνολό της, όπως το οξυγόνο και
το δικαίωμα στη ζωή. Από τη στάση της κοινωνίας έναντι των απλών ανθρώπων της
εργασίας εξαρτάται η επίδοση του συνόλου της κοινωνίας. Σήμερα η αλαζονεία του
χρήματος και της ισχύος φθάνουν σε παροξυσμό. Ένα νέο κοινωνικό κίνημα
συγκροτείται στην ανάγκη δημιουργίας «αναχωμάτων» απέναντι στην αρπακτικότητα
των ισχυρών. H Δημοκρατία, η αξιοπρέπεια του πολίτη και της εργασίας, η
κοινωνική δικαιοσύνη, η κοινωνική συναίνεση οριοθετούν τον νέο κοινωνικό
ορίζοντα. H Ευρώπη μπορεί και οφείλει να παίξει κρίσιμο ρόλο στο πρόβλημα της
παγκόσμιας χειραφέτησης, υπό τον όρο να αντιληφθεί ότι η διεθνής σταθερότητα
στο εξωτερικό και η κοινωνική σταθερότητα στο εσωτερικό αποτελούν δύο πλευρές
του αυτού νομίσματος.

Ο Κώστας Βεργόπουλος είναι καθηγητής Οικονομικών Επιστημών στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών