Mέτριοι ποιητές εναντίον εμβριθών αναγνωστών;

Με πρόσφατη επιφυλλίδα του, με τίτλο «Ποιον ενδιαφέρει η ποίηση σήμερα;» [«Το
Βήμα», 18.5. 2003], ο Νάσος Βαγενάς υποστήριξε ότι η ποίηση που γράφεται
σήμερα «ενδιαφέρει το αναγνωστικό κοινό λιγότερο, όχι μόνο απ’ όσο το
ενδιαφέρει το μυθιστόρημα αλλά και απ’ όσο το ενδιέφερε η ποίηση στο πρώτο
μισό του περασμένου αιώνα». Ο λόγος; Μα «γιατί είναι λιγότερο ενδιαφέρουσα από
την ποίηση που γραφόταν εκείνο τον καιρό», περίοδο «της εμφάνισης και ανόδου
του Μοντερνισμού, (…) γιατί, σε αντίθεση με την περίοδο εκείνη, σήμερα
βρισκόμαστε όχι στην αρχή αλλά στο τέλος μιας ποιητικής εποχής».

H επιφυλλίδα του Βαγενά μού θύμισε το γνωστό δοκίμιο του Έντμουντ Γουίλσον
«Είναι η στιχουργική μια τέχνη που πεθαίνει;», όπου ο κριτικός διαπίστωνε τη
συρρίκνωση του ρόλου της ποίησης από τον 18ο αιώνα και εντεύθεν. Καθώς η
ποίηση – κατά το παρελθόν δημοφιλές όχημα της αφήγησης, της σάτιρας, του
δράματος, ακόμη και της Ιστορίας και της επιστήμης – περιοριζόταν αποκλειστικά
στη λυρική της διάσταση, το μυθιστόρημα έβρισκε την ευκαιρία να καταλάβει
μεγάλο μέρος τής ώς τότε επικράτειάς της. Το μέλλον της μεγάλης λογοτεχνίας,
αποφαινόταν ο Γουίλσον, ανήκε ολοκληρωτικά στο μυθιστόρημα.

H σκεπτικιστική αυτή αποτίμηση της ποίησης δέχτηκε συχνές επιθέσεις, ποτέ όμως
δεν απορρίφθηκε πειστικά. Έκτοτε το φάντασμα του Γουίλσον φαίνεται να
στοιχειώνει κάθε σχετική συζήτηση. Ένας από τους πιο θερμούς υποστηρικτές του,
ο Τζόζεφ Έπσταϊν, του οποίου η σαρκαστική κριτική με τίτλο «Ποιος σκότωσε την
ποίηση;» (Commentary, 1988) προκάλεσε, (αναμενόμενο!) βίαιες αντιδράσεις στους
κόλπους των ποιητών, αντιπαραθέτει, όπως και ο Βαγενάς, τα επιτεύγματα των
μοντερνιστών σε ό,τι θεωρεί απόπειρες ήσσονος σημασίας των νεώτερων
δημιουργών, αντιμετωπίζοντας τους πρώτους ως «καλλιτέχνες» που υπηρετούν ένα
ευρύ πολιτισμικό όραμα, ενώ τους δεύτερους ως «επαγγελματίες της ποίησης», που
λειτουργούν μέσα στον μικρόκοσμο της συντεχνίας. Αν η ποίηση έχει χάσει το
ακροατήριό της, καταλήγει ο Έπσταϊν, φταίνε οι ίδιοι οι ποιητές: το έργο τους
δεν αποτελεί πια μέρος της αίσθησής μας για τη ζωή. Κάτι ανάλογο υπαινίσσεται
και ο Βαγενάς, σημειώνοντας ότι ο ελεύθερος στίχος έχει πια εξαντληθεί και ότι
οι προσπάθειες των περισσοτέρων ποιητών να τον οδηγήσουν στην πρόζα ή να τον
επαναφέρουν στις έμμετρες μορφές του παρελθόντος, είναι αδιέξοδες.

Αν και οι απόψεις αυτές περιέχουν κάποια δόση αλήθειας, (όντως γράφεται σήμερα
«και» κάκιστη ποίηση – αλλά και πότε δεν γραφόταν;) δεν πιστεύω πως η ευθύνη
για την περιθωριοποίησή της ανήκει αποκλειστικά στους ποιητές. Ποιος θα
μπορούσε να ισχυριστεί ότι η ποίηση ενός Άσμπερι, ενός Χέρμπερτ, ενός Χόλουμπ
ή ενός Ζαμπές (για να μην αναφερθώ σε νεότερους ποιητές και δη ομόγλωσσους)
υπολείπεται αυτής των μοντερνιστών. Ας μην ξεχνάμε, ότι οι μοντερνιστές δεν
είχαν, στον καιρό τους, κατακτήσει το αναγνωστικό τους κοινό – και η απόδειξη
είναι ότι όχι μόνο ο Πάουντ (ABC of Reading) ή ο Έλιοτ (The Social Function of
Poetry) αλλά και ο Σεφέρης (Μονόλογος πάνω στην ποίηση) αισθάνθηκαν την ανάγκη
να εκπαιδεύσουν ή να καθοδηγήσουν τους αναγνώστες τους. H αναμφίλεκτη δύναμη
του έργου τους θα έμενε ανενεργή αν έλειπε η διαμεσολάβηση των κριτικών, οι
οποίοι τους επισήμαναν, τους καθιέρωσαν και, σταδιακά, τους «θεσμοποίησαν».
Όσο για την «επαναμάγευση» της ποίησης, που τόσο λαχταρά ο Βαγενάς, αυτή
μάλλον δεν συναρτάται μόνο με τη μορφή, αλλά με τη διεκδίκηση, από πλευράς της
ποίησης, των τομέων που εκχώρησε στην πεζογραφία· με το άνοιγμά της στις άλλες
τέχνες, στην ιστορία, τη φιλοσοφία, την ψυχανάλυση· με την άρνηση του
υποβιβασμού της σε λυρική εκτόνωση, σε «πηγαία εξομολόγηση της καρδιάς», που
δεν μπορεί και δεν θέλει να έχει καμία σχέση με τον στοχασμό.

Ο Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση»