Όψεις δικαιοσύνης (4)

Αν η Δικαιοσύνη, ως θεσμική λειτουργία και ιδεολογικός μηχανισμός του αστικού
κράτους, καθορίζεται από τις αιτίες και τις σταθερές που οριοθετούν τη σχέση
κυρίαρχων – κυριαρχούμενων, αποτελεί και πεδίο διεκδίκησης εκ μέρους των «από
κάτω». Διεύρυνσης των δικαιωμάτων τους και των χώρων ελευθερίας τους, τότε
φυσιολογικά προκύπτει το ερώτημα: αν η (αστική) Δικαιοσύνη ουδεμία σχέση έχει
με την κοινωνική δικαιοσύνη ή, εν πάση περιπτώσει, ακόμα κι αν εξασφαλίζει
κάποια «ισορροπία δικαίου», αδυνατεί να υπερβεί τον ταξικό ρόλο της, τότε
ποιοι οι τρόποι διεκδίκησης της κοινωνικής δικαιοσύνης, πολλώ δε μάλλον της
έμπρακτης απονομής της;

Προτείνω την αποφυγή δύο ακραίων προσεγγίσεων: της λεγκαλιστικής, αυτής που
αντιλαμβάνεται την (αστική) δημοκρατία – και, συνεπώς, τους θεσμούς της, όπως
η Δικαιοσύνη – ως χώρο που επιδέχεται συνεχών προοδευτικών μετασχηματισμών,
επομένως προνομιακό πεδίο εποικοδομητικής παρέμβασης και όχι ανταγωνιστικής
δράσης· και της μανιχαϊστικής, εκείνης που θεωρεί την (αστική) δημοκρατία
καλυμμένη δικτατορία του κεφαλαίου, οπότε τις μόνες πρακτικές που ευνοεί είναι
αυτές που απορρέουν από το «επαναστατικό δίκαιο».

Αμφότερες οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια σε αδιέξοδο. Η λεγκαλιστική,
αδυνατώντας να αντιληφθεί τον διττό χαρακτήρα της αστικής δημοκρατίας (ως
πλαίσιο κατοχύρωσης ενός μίνιμουμ πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων για τις
υποτελείς τάξεις, αλλά παράλληλα ως πλαίσιο διαχείρισης των κοινωνικών
αντιθέσεων προς όφελος των κυρίαρχων τάξεων), φετιχοποιεί την αστική
νομιμότητα και ευνουχίζει τα κοινωνικά κινήματα από τον ριζοσπαστισμό τους. Η
μανιχαϊστική, εγκλωβισμένη στην ιδεοληψία του «παντοδύναμου κράτους», υποτιμά
τις στοιχειακές κοινωνικές αντιστάσεις και μοιραία αναγορεύεται σε μοναδικό
(πραγματικό…) αντίπαλο του κράτους, αντλώντας τη νομιμοποίησή της από ένα
υπερβατικό, εκτός «ιστορικού χρόνου» και, εν τέλει, αυθαίρετο «επαναστατικό
δίκαιο» – ακραία εκδοχή αυτής της προσέγγισης αποτελούν η ιδεολογία, η
νοοτροπία και η πρακτική της 17Ν και, γενικότερα, των οργανώσεων ένοπλης
προπαγάνδας.

Ισχυρίζομαι ότι η δικαιοσύνη (ως κοινωνική συνθήκη που εξασφαλίζει την
αρμονική σχέση ισότητας και ελευθερίας στο σύνολο των ανθρώπων, αλλά και ως
κοινωνική λειτουργία που εγγυάται την αρμονική συνύπαρξη ελεύθερων και ίσων
ανθρώπων) επ’ ουδενί αποτελεί ίδιον του κεφαλαιοκρατικού συστήματος και του
αστικού κράτους – το μόνο που έχουν παράξει στην ιστορική διαδρομή τους είναι
το «δίκαιο της αδικίας» (όλοι δικαιούμαστε να είμαστε ίσοι αλλά δεν
είμαστε…) – αλλά ούτε μπορεί να ανατεθεί και σε κάθε είδους «φωτισμένες
πρωτοπορίες»· το «δίκαιό» τους είναι εικονικό και συχνά άδικο.

Ο Νίκος Γιαννόπουλος είναι μέλος του Δικτύου για τα Πολιτικά και
Κοινωνικά Δικαιώματα.