Η προίκα των ανθρώπων

Χρησιμοποιούμε τη φράση «ελεύθερος σαν πουλί» αλλά ποτέ δεν έχουμε
αναγνωρίσει σε κανένα άλλο πλάσμα του ζωικού βασιλείου την ιδιότητα της
«ελεύθερης βούλησης». Αυτή είναι χαρακτηριστικό του ανθρώπου γιατί μόνο ο
άνθρωπος εξελίχθηκε τόσο γρήγορα και εξακολουθεί να εξελίσσεται.

Οι άνθρωποι χρωστούν την ελεύθερη βούλησή τoυς στον τρόπο με τον οποίο εξελίσσονται

Ο Ντάνιελ Ντένετ είναι γνωστός φιλόσοφος στην Αμερική. Πρόσφατα εκδόθηκε το
καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Freedom Evolves» (Η Ελευθερία Εξελίσσεται) και
η λονδρέζικη εφημερίδα «The Times» βρήκε την αφορμή για μια συζήτηση μαζί του
γύρω από το αν ο άνθρωπος έχει «ελεύθερη βούληση» και πού τη χρωστά. Ο
60χρονος φιλόσοφος υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος είναι το κατεξοχήν δημιούργημα
της φύσης που είναι προικισμένο με αυτό το γνώρισμα. Η πηγή της «ελεύθερης
βούλησης» βρίσκεται, λέει, στην εξελικτική διαδικασία που χαρακτηρίζει τον
άνθρωπο και η οποία συντελείται εδώ και χιλιάδες χρόνια με γρηγορότερους και
διαφορετικούς ρυθμούς, από εκείνη που συμβαίνει με τα άλλα ζώα.

Το μυστικό στην εξέλιξη. Ο Ντέντετ καταρχάς δεν είναι οπαδός του
δυϊστικού δόγματος που πρεσβεύει τον διαχωρισμό του σώματος από την ψυχή.
Ακόμη περισσότερο, δεν παίρνει τοις μετρητοίς τις θεωρίες των ντετερμινιστών
ότι η ζωή είναι ένα σενάριο που γράφτηκε πριν από 14 δισεκατομμύρια χρόνια,
όταν συνέβη η Μεγάλη Έκρηξη που δημιούργησε το σύμπαν, και το οποίο
εξακολουθεί μέχρι σήμερα να ξεδιπλώνεται υπακούοντας σε συγκεκριμένους κανόνες
ή νόμους. Παραδόξως, δεν συμβιβάζεται ούτε με τον χαρακτηρισμό του
«γονιδιοκεντρικού» διανοουμένου, καθώς δεν παραδέχεται ότι η ανθρώπινη
συμπεριφορά καθορίζεται από την προδιάθεση των γονιδίων.

Ο 60χρονος Αμερικανός φιλόσοφος Ντάνιελ Ντένετ υποστηρίζει ότι η πηγή της «ελεύθερης βούλησης» του ανθρώπου βρίσκεται στην εξελικτική διαδικασία

Επομένως, τι είναι αυτό που εξασφαλίζει στον άνθρωπο την ικανότητα να
αποφασίζει ο ίδιος χωρίς την επίδραση κάποιου φυσικού καταναγκασμού; Είναι ο
τρόπος που εξελισσόμαστε, λέει. Ο εγκέφαλός μας, για παράδειγμα, έχει
εξελιχθεί σε ένα υπέρτατο μηχάνημα επεξεργασίας πληροφοριών ώστε να μας
επιτρέπει να ζυγίζουμε τα αποτελέσματα ενδεχόμενων ενεργειών μας και να
λαμβάνουμε μια ορθολογική απόφαση για το τι πρέπει να κάνουμε.

Η εξέλιξη, πάλι, είναι αυτή που μας έχει εφοδιάσει με ένα γνωστικό οπλοστάσιο
ώστε να μπορούμε να μετριάσουμε σε αρκετές περιπτώσεις τις δυσλειτουργίες που
παρουσιάζει ο οργανισμός μας εξαιτίας των γονιδιακών του «ελαττωμάτων».
«Έχουμε μυωπία; Θα φορέσουμε γυαλιά. Έχουμε προδιάθεση για καρδιοπάθεια; Θα
τρώμε πιο υγιεινές τροφές».

Η ελευθερία του πετάγματος δεν είναι το ίδιο με την ελευθερία της βούλησης

Η γνώση και η προβλεπτικότητα. Η δυνατότητα της γλωσσικής επικοινωνίας
– η σπουδαιότερη ίσως παρακαταθήκη της ανθρώπινης εξελικτικής διαδικασίας –
μας κάνει αυτομάτως κοινωνούς ενός τεράστιου όγκου πληροφοριών, που τα άλλα
είδη του ζωικού βασιλείου δεν μπορούν να έχουν. Και να το κλειδί. Η γνώση
είναι εκείνη που μας επιτρέπει να προβλέπουμε το μέλλον.

Εδώ ταιριάζει το παράδειγμα με το πουλί. Είναι ελεύθερο να πετάξει οποτεδήποτε
θελήσει. Σύμφωνοι. Το πρόβλημα όμως είναι ότι οι επιθυμίες του καθορίζονται
από έναν μικρό όγκο πληροφοριών. Το πουλί δεν μπορεί να σκεφθεί «τι πρόκειται
να γίνει του χρόνου και γιατί». Οι δικές μας οι επιθυμίες αποκτούν οντότητα
από την εικόνα που έχουμε για τον κόσμο. Εμείς σκεφτόμαστε: «Αν κάνω αυτό, θα
με τιμωρήσουν». «Αν κάνω εκείνο θα με εκτιμήσουν». «Αν πάλι επιτύχω εκείνο και
εκείνο, θα ζήσω μια αξιοσέβαστη ζωή». «Αν πάλι κάνω το άλλο, θα έχω ένα
πρόσκαιρο όφελος αλλά θα είμαι φυγάς για το επόμενο της ζωής μου».

Ο Ντένετ λέει πως μόνο εμείς καταλαβαίνουμε αυτούς τους υπολογισμούς και
κανένα άλλο έμβιο ον. «Και αυτή η προνοητικότητα είναι που μας κάνει
ελεύθερους πολίτες».

Οι ηλικιωμένοι έχουν χαρίσματα…

Αναθεωρούμε πολλά από αυτά που μέχρι τώρα γνωρίζαμε για τις νοητικές ικανότητες των ηλικιωμένων ανθρώπων, τoνίζει η Μόλι Βάγκστερ από το Εθνικό Γεροντολογικό Ινστιτούτο των ΗΠΑ

Αν η πνευματική υγεία είναι συνώνυμο της σοφίας, τότε θα πρέπει σιγά
σιγά να επαναπροσδιορίσουμε τις ικανότητες των ηλικιωμένων ανθρώπων. Τους
βλέπουμε καμιά φορά να χάνουν την ευφράδεια του λόγου τους. Να σηκώνονται να
πάνε στην κουζίνα, αλλά στην πορεία να μη θυμούνται τι ακριβώς ήθελαν. Να
ξεχνούν πότε πότε τον αριθμό τηλεφώνου τους. Και τέλος η νόσος Αλτσχάιμερ, που
όλοι την έχουμε συνδέσει στο μυαλό μας με τον σταδιακό εκφυλισμό της
λειτουργίας του εγκεφάλου. Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Σίγουρα όχι, λέει στην
εφημερίδα «Observer» ο δρ Τόμας Χες από το Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Βόρειας
Καρολίνας.

Ο Χες είναι ένας από τους χιλιάδες επιστήμονες σε όλο τον κόσμο που
προσπαθούσε να καταλάβει ασθένειες που παρουσιάζονται σε προχωρημένη ηλικία,
όπως η Αλτσχάιμερ, ερευνώντας τις διάφορες «προβληματικές» περιοχές του
εγκεφάλου από ανθρώπους που υπέφεραν. Πρόσφατα όμως αποφάσισε να στρέψει αλλού
το ερευνητικό του μικροσκόπιο και να εξερευνήσει τους «υγιείς» εγκεφάλους
ηλικιωμένων ανθρώπων. Και τα αποτελέσματα «δεν ήταν καθόλου απογοητευτικά».
Ανακάλυψε ότι οι ηλικιωμένοι άνθρωποι κρύβουν ένα σωρό από άλλα χαρίσματα που
φαίνεται να είναι απόρροια της μακροβιότητάς τους.

Μέσα από μία σειρά πειραμάτων, αποδείχθηκε ότι οι πιο μεγάλοι σε ηλικία
άνθρωποι είναι καλύτερα εξοικειωμένοι με έννοιες όπως η «ευφυΐα» και η
«εντιμότητα» και μπορούν να ξεχωρίζουν καλύτερα απ’ ό,τι οι νεώτεροί τους, τα
δύο αυτά χαρακτηριστικά στις ανθρώπινες συμπεριφορές. Είναι σε θέση ακόμη να
διηγούνται πιο ενδιαφέρουσες ιστορίες, αλλά και να είναι πιο επιλεκτικοί σε
αυτά που θέλουν να θυμούνται και να μεταδίδουν ως συμβουλές στους νεωτέρους.

Αναθεωρούμε πολλά από αυτά που μέχρι τώρα γνωρίζαμε για τις νοητικές
ικανότητες των ηλικιωμένων ανθρώπων, τόνιζει από την πλευρά της η Μόλι
Βάγκστερ από το Εθνικό Γεροντολογικό Ινστιτούτο των ΗΠΑ. Και προσθέτει πως τα
παραπάνω χαρακτηριστικά συνθέτουν αυτό που αποκαλούμε σοφία. «Είναι ένα
χάρισμα που έχουν αρκετοί μεγάλοι άνθρωποι και ίσως θα έπρεπε να βρούμε νέους
τρόπους ώστε να τη μεταδώσουμε στους μικρότερους».