Νόμπελ στην αιρετική οικονομική σκέψη

Ας πούμε όλοι τρία «ζήτω» για τους νομπελίστες του 2002 στα Οικονομικά: τον
καθηγητή Daniel Kahneman, από το Πανεπιστήμιο του Princeton, και τον καθηγητή
Vernon Smith, από το Πανεπιστήμιο Mason της Βιρτζίνια, οι οποίοι μοιράστηκαν
το βραβείο.

Όπως έγινε αρκετές φορές στο παρελθόν, έτσι και φέτος το βραβείο Νόμπελ
απονεμήθηκε, όχι μόνο για τη δημιουργική δουλειά κάποιων αλλά και επειδή τα
άτομα αυτά βοήθησαν να δημιουργηθεί μια νέα σχολή σκέψης.

Ο Κάνεμαν είναι ψυχολόγος και κατάφερε να αποδείξει ότι οι άνθρωποι
συστηματικά συνηθίζουν να συμπεριφέρονται λιγότερο ορθόδοξα από όσο πιστεύουν
οι οικονομολόγοι. Η έρευνα του Κάνεμαν δείχνει ότι οι άνθρωποι συνηθίζουν να
ενεργούν διαφορετικά από ό,τι προβλέπουν οι υπάρχουσες οικονομικές θεωρίες και
αυτό, μάλιστα, το κάνουν συστηματικά. Έτσι, φαίνεται ότι ο τρόπος με τον οποίο
ενεργούν οι άνθρωποι μπορεί να ερμηνευτεί με διαφορετικές θεωρίες από εκείνες
που χρησιμοποιούν οι «ορθόδοξοι» οικονομολόγοι.

Ο Joseph Stiglitz είναι Κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομίας 2001, καθηγητής Οικονομικών στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο Κολούμπια και συγγραφέας του βιβλίου «Globalization and its Discontents».

Θα μπορούσε κανείς να πει, βέβαια, ότι οι θεωρίες αυτές δεν φαίνεται να είναι
ιδιαίτερα σημαντικές για τους παράγοντες των αγορών, αλλά και για τον
καθημερινό κόσμο, καθώς – ιδιαίτερα όσοι ασχολούνται με χρηματιστήρια –
γνωρίζουν πολύ καλά τον «παραλογισμό» των ανθρώπων, πάνω στον οποίο εργάστηκαν
ο Κάνεμαν και ο Σμιθ. Δεν είναι περίεργο, άλλωστε, που σημαντικό μέρος της
μανίας που οδήγησε στην οικονομική φούσκα των προηγούμενων ετών βασίστηκε στην
εκμετάλλευση αυτής ακριβώς της ψυχολογίας των επενδυτών.

Όπως και πέρυσι

Οι νομπελίστες Οικονομίας για το 2002. Ο Αμερικανός Vernon Smith (αριστερά) και ο Αμερικανοϊσραηλινός Daniel Kahneman

Το φετινό βραβείο Νόμπελ Οικονομίας προσφέρθηκε για να τιμήσει μερικές απλές
οικονομικές θεωρίες. Με το ίδιο σκεπτικό απονεμήθηκε και το περυσινό βραβείο,
σε τρεις διαφορετικούς ανθρώπους, ένας από τους οποίους ήμουν κι εγώ. Οι
περυσινοί νικητές έδωσαν έμφαση στο γεγονός πως διαφορετικές ομάδες ανθρώπων
που συμμετέχουν στις αγορές έχουν διαφορετικές (και συχνά ελλιπείς)
πληροφορίες για τις αγορές αυτές. Έτσι, αυτή η ασυμμετρία στην πληροφόρηση
επιδρά σημαντικά στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η οικονομία.

Συγκεκριμένα, οι νικητές του Νόμπελ για το 2001 έδειξαν ότι οι αγορές δεν
λειτουργούν μόνο με τις δικές τους δυνάμεις, καθώς στον τρόπο λειτουργίας τους
πρέπει να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο και η κυβέρνηση. Και πάλι θα μπορούσε
κανείς να πει ότι ούτε η ανακάλυψη αυτή ήταν κάτι νέο για όσους ζουν
καθημερινά στην αγορά (και κάνουν περιουσίες με το να εκμεταλλεύονται τις
διαφοροποιήσεις που υπάρχουν στην πληροφόρηση). Όμως, έχει τη σπουδαιότητά
της.

Για πάνω από είκοσι χρόνια, οι οικονομολόγοι πίστευαν σε αυτό που ονομάζεται
«ορθολογιστική προσδοκία». Πρόκειται για συγκεκριμένα οικονομικά μοντέλα, τα
οποία παραδέχονται πως όλοι στις αγορές ενεργούν με βάση τη λογική και με βάση
τις ίδιες πληροφορίες. Τα μοντέλα αυτά παραδέχονται, ακόμη, ότι όσοι
συμμετέχουν στις αγορές ενεργούν πάντοτε με απόλυτα λογικό (ορθολογιστικό)
τρόπο και ότι δεν υφίσταται ανεργία (παρά μόνο στην περίπτωση που υπάρχουν
άπληστα εργατικά συνδικάτα ή από παρεμβάσεις στα κατώτερα όρια των μισθών από
την κυβέρνηση).

Βέβαια, το ότι τα μοντέλα αυτά τελικά επικράτησαν στις μεγάλες σχολές της
Αμερικής, παρά τα στοιχεία που έδειχναν ότι συνέβαινε το αντίθετο, αποδεικνύει
ότι η ιδεολογία, τελικά, υπερτερεί των επιστημονικών δεδομένων. Δυστυχώς,
εκείνοι που καθορίζουν την οικονομική πολιτική, σε πολλές χώρες, ήταν μαθητές
των σχολών αυτών.

Να ξεκαθαρίσω εδώ κάτι: Τα μοντέλα των «ορθολογιστικών προσδοκιών» έχουν
συνεισφέρει σημαντικά στα οικονομικά. Όμως, υπάρχει πάντα περιθώριο για
επιπλέον ανακαλύψεις στην επιστήμη.

Σε εργαστηριακές συνθήκες

Ο Βέρνον Σμιθ είναι μία από τις ηγετικές μορφές στην ανάπτυξη πειραματικών
οικονομικών θεωριών. Είναι υπέρμαχος της ιδέας ότι πολλές οικονομικές θεωρίες
μπορεί να δοκιμάζονται σε εργαστηριακές συνθήκες. Ας μην ξεχνάμε ότι, ένας από
τους λόγους που τα οικονομικά είναι μια τόσο δύσκολη επιστήμη, είναι ότι οι
οικονομολόγοι είναι πολύ δύσκολο να κάνουν πειράματα σε ελεγχόμενες συνθήκες.
Σε ένα εργαστήριο, όμως, υπάρχει η δυνατότητα να πραγματοποιούνται τέτοια
πειράματα, με τρόπο τέτοιο ώστε να εξάγονται αξιοποιήσιμα συμπεράσματα. Κάτι
που έκανε ο Σμιθ.

Το βραβείο Νόμπελ δείχνει πόσο σημαντικό είναι να μελετάμε την οικονομία και
τους ανθρώπους όπως ακριβώς είναι και όχι όπως θα θέλαμε εμείς να είναι. Μόνον
αν καταλάβουμε καλύτερα τη συμπεριφορά των ανθρώπων, μπορούμε να ελπίζουμε ότι
θα καταφέρουμε να σχεδιάσουμε πολιτικές που θα κάνουν τις οικονομίες μας να
λειτουργούν καλύτερα.

© Project Syndicate, Δεκέμβριος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Γιώργος Κανελλόπουλος