27 φορές περισσότερες αυτοκτονίες στις φυλακές

«Ο κρατούμενος προέβη εις την απονενοημένη πράξη της αυτοκτονίας εις
στιγμάς εξάρσεως της πλήρους απαισιοδοξίας του, μη έχων κατ’ ουσίαν πρόβλημα
ψυχολογικόν, κατατρεχόμενος από έντονον αντινομίαν και βαθύτατας τύψεις διά το
βαρύ αδίκημά του… ως και από έλλειψη ηθικής κυρίως συμπαραστάσεως…

Η υπηρεσία της φυλακής ανέκαθεν κατέβαλεν τη δέουσα προσοχή και προληπτικήν
κυρίως προσπάθειαν διά την καλή και σωματική υγεία τούτου. Συνεπώς, διά το
αποτρόπαιον αυτού τέλος υπεύθυνος είναι μόνον ο ίδιος!»

Στα χρόνια που ακολούθησαν, εκτός από την αλλαγή της καθαρεύουσας σε δημοτική,
δεν έγιναν ουσιαστικές αλλαγές για την αντιμετώπιση του φαινομένου στις
ελληνικές φυλακές, παρά την πρόθεση των υπευθύνων να βελτιώσουν τις συνθήκες
κράτησης των κρατουμένων.

«Ήταν άρρωστος», «κανείς φυσιολογικός άνθρωπος δεν βάζει τέρμα στη ζωή του»,
«οι δυνατοί προσαρμόζονται» είναι μερικές μόνο από τις εκφράσεις που
χρησιμοποιούνται, ακόμη και σήμερα, και δείχνουν πόσο επιφανειακά
προσεγγίζεται το θέμα των αυτοκτονιών στις φυλακές.

Πρώτη αιτία. Οι αυτοκτονίες είναι για τις ελληνικές φυλακές η σκοτεινή
και σχεδόν «ανέγγιχτη» έως τώρα πλευρά τους, αφού ουδέποτε είχε αποτελέσει
αντικείμενο εξειδικευμένης επιστημονικής έρευνας. Κανείς δεν μοιάζει να
λαμβάνει σοβαρά υπόψη το γεγονός ότι η αυτοκτονία κατέχει την πρώτη θέση στις
αιτίες θανάτου μεταξύ των κρατουμένων, ενώ στον γενικό πληθυσμό έχει τη
δέκατη…

Στην Ελλάδα, σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, δεν αντιμετωπίζεται ακόμη
ως ιδιαίτερο πρόβλημα εξαιτίας του «μικρού», κατά τους αρμοδίους, αριθμού
αυτοκτονιών. Σε 23 χρόνια – από το 1977 έως το 2000 -, σύμφωνα με τα επίσημα
στοιχεία, 116 κρατούμενοι αυτοκτόνησαν στις ελληνικές φυλακές.

Ωστόσο, οι επίσημοι αριθμοί δεν αποτυπώνουν με σαφήνεια το ομιχλώδες τοπίο των
αυτοκτονιών. Όπως αναφέρει η διδάκτωρ Εγκληματολογίας, διδάσκουσα στο Τμήμα
Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου της Κρήτης, κ. Όλγα Θεμελή, η διδακτορική
διατριβή της οποίας για τις αυτοκτονίες στις ελληνικές φυλακές αποτελεί την
πρώτη ολοκληρωμένη έρευνα για το θέμα «τα ελλιπή στοιχεία οδήγησαν αναπόφευκτα
σε σημαντικούς περιορισμούς…».

Σύμφωνα με την έρευνα, το προαναφερόμενο διάστημα ο δείκτης αυτοκτονιών στην
Ελλάδα ήταν 110 νεκροί ανά 100.000 κρατουμένους. Αυτό σημαίνει ότι στη φυλακή
αυτοκτονούν 27 φορές περισσότερο από ό,τι έξω!

Περίπου οι μισές από τις αυτοκτονίες έγιναν στο ψυχιατρείο και στο νοσοκομείο
κρατουμένων στις Δικαστικές Φυλακές Κορυδαλλού. Το 99% των αυτοκτονιών ήταν
αποτέλεσμα απαγχονισμού, ενώ στην πλειοψηφία τους (το 77%) ετελέσθησαν στα
κελιά όταν οι κρατούμενοι ήταν μόνοι, συνήθως το πρωί ή το βράδυ. Ακολουθούν
τα λουτρά και το πειθαρχείο.

Στην Αγγλία. Την ίδια ώρα, στην Αγγλία αρχίζει καμπάνια για να μειωθούν
οι αυτοκτονίες. Σε έναν χρόνο 89 κρατούμενοι αυτοκτόνησαν και οι υπεύθυνοι των
φυλακών σχεδιάζουν να χρησιμοποιήσουν ακόμη και πόστερ που να δείχνουν πόσο
εύκολα μπορεί να βάλει τέρμα κανείς στη ζωή του, σε μια προσπάθεια να
σοκαριστούν οι κρατούμενοι και να μη δοκιμάσουν να αυτοκτονήσουν.

Στο μεταξύ, κατασκευάζονται ασφαλή κελιά με απαλή μουσική και χάρτινα έπιπλα
χωρίς αιχμηρά αντικείμενα, ενώ υπάρχουν σκέψεις για την εγκατάσταση κλειστού
κυκλώματος τηλεόρασης σε όλες τις φυλακές. Και όλα αυτά, επειδή οι προβλέψεις
για το μέλλον είναι δυσοίωνες και εκτιμάται ότι στα επόμενα τέσσερα χρόνια με
την αύξηση του αριθμού των κρατουμένων (από 73.000 σε 100.000) θα αυξηθούν και
οι αυτοκτονίες.

Στην Ελλάδα, στο μεγαλύτερο σωφρονιστικό κατάστημα, τις «δύσκολες περιπτώσεις»
περιοριζόμαστε να τις αντιμετωπίσουμε με τα «μπλε» κελιά. Πρόκειται για τρία
κελιά με μπλε καουτσούκ, ένα στρώμα και αιρκοντίσιον στο Ψυχιατρείο, όπου
βάζουν τους κρατουμένους που είναι σε άσχημη ψυχολογική κατάσταση και υπάρχει
κίνδυνος να αυτοκτονήσουν.

Μάλιστα, όπως επισημαίνει ο κ. Γιάννης Πανούσης, καθηγητής Εγκληματολογίας και
ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών: «Σε τελική ανάλυση, ο αριθμός (και ο λόγος) των
αυτοκτονιών στις φυλακές συνιστά κρίσιμο δείκτη για την ποιότητα του
σωφρονιστικού συστήματος και του πολιτισμού μας. Και σε αυτό το θέμα ουδείς
αρμόδιος μπορεί να δηλώσει αθώος».

Στις 3 πρώτες ώρες κράτησής τους αυτοκτονεί το 30%

Ο δείκτης των αυτοκτονιών στις φυλακές είναι από τέσσερις έως ένδεκα φορές
μεγαλύτερος από ό,τι στον γενικό πληθυσμό, όπως προκύπτει από την έρευνα της
κ. Όλγας Θεμελή. Σύμφωνα με την ίδια: «Η αυτοκτονία στη φυλακή είναι
αποτέλεσμα των δεινών του εγκλεισμού και όχι της διαταραγμένης ψυχοπαθολογίας
του εγκλείστου». Το 30% από αυτούς που αυτοκτονούν το κάνουν μέσα στις τρεις
πρώτες ώρες της κράτησής τους. Όπως επισημαίνεται στην έρευνα:

Το Ψυχιατρείο: Είναι ο χώρος στις Δικαστικές Φυλακές Κορυδαλλού με τον
μεγαλύτερο αριθμό αυτοκτονιών. Ειδικότερα, από τους 116 αυτόχειρες στο σύνολο
των φυλακών, οι 41 (ποσοστό 35,3%) αυτοκτόνησαν στο ψυχιατρείο. Ακολουθεί το
νοσοκομείο κρατουμένων με 18 αυτοκτονίες.

Το προφίλ: Οι περισσότεροι από τους μισούς κρατουμένους (το 54,1%) που
αφαίρεσαν τη ζωή τους στις Δικαστικές Φυλακές Κορυδαλλού δεν είχαν συμπληρώσει
το 36ο έτος της ηλικίας τους (η ηλικία τους κυμαίνεται από 24 έως 35). Το
20,8% όταν αυτοκτόνησε ήταν από 36 έως 45 χρόνων. Οι περισσότεροι αυτόχειρες
ήταν έγγαμοι, οι οποίοι είχαν εγκαταλειφθεί από τους συντρόφους τους μόλις
μπήκαν στη φυλακή.

Οι υπόδικοι: Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, τα δύο τρίτα των
κρατουμένων που αυτοκτόνησαν τελούσαν υπό καθεστώς προσωρινής κράτησης. Το
χρονικό διάστημα 1986-2000, το 75% των αυτοχείρων ήταν υπόδικοι, ενώ μόλις το
ένα τρίτο είχε καταδικαστεί. Από αυτούς, το 78,3% αυτοκτόνησε στους 12 πρώτους
μήνες που οδηγήθηκε στις Δικαστικές Φυλακές Κορυδαλλού.

Οι τρόποι: Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι κρατούμενοι χρησιμοποίησαν
αντικείμενα που είτε βρήκαν στη φυλακή είτε ανήκαν στα προσωπικά τους είδη. Το
σεντόνι, η κουβέρτα, ο ιμάντας από σακίδιο, τα κορδόνια των παπουτσιών, το
καλώδιο της τηλεόρασης και το λάστιχο του νερού είναι μερικά από τα
αντικείμενα που χρησιμοποιήθηκαν στις αυτοκτονίες.

Οι εξωτερικοί υδραυλικοί σωλήνες, οι μπάρες των παραθύρων, το καζανάκι, το
παραβάν της τουαλέτας και το κρεβάτι αποτέλεσαν σημεία πρόσδεσης των
προαναφερόμενων μέσων. Κρατούμενοι απαγχονίστηκαν ενώ ήταν όρθιοι, γονατιστοί
ή ακόμη και σε οριζόντια θέση.

Ο υπερπληθυσμός: Ο υψηλός αριθμός αυτοκτονιών στις Δικαστικές Φυλακές
Κορυδαλλού δείχνει, σύμφωνα με την έρευνα, ότι στις φυλακές με πρόβλημα
υπερπληθυσμού οι αυτοκτονίες είναι περισσότερες. Σύμφωνα με τα στοιχεία του
υπουργείου Δικαιοσύνης, οι θέσεις για τον Κορυδαλλό είναι 640 και σήμερα
κρατούνται 1.869 κρατούμενοι.

Η πρόληψη: Τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν είναι: εκπαίδευση του
προσωπικού (για την αναγνώριση των κρατουμένων που τελούν σε κίνδυνο
αυτοκτονίας), διαγνωστικός έλεγχος κρατουμένων αμέσως μετά την είσοδο στη
φυλακή (για αυτοκαταστροφική συμπεριφορά), η δημιουργία ασφαλών χώρων φύλαξης,
η τακτική παρακολούθηση των κρατουμένων και η παρέμβαση.

Την ανάγκη εκπαίδευσης του προσωπικού επεσήμανε και ο πρόεδρος της Πανελλήνιας
Ομοσπονδίας Σωφρονιστικών Υπαλλήλων κ. Αντώνης Αραβαντινός, ο οποίος ωστόσο,
θεωρεί ότι θα μπορούσαν να μειωθούν οι αυτοκτονίες αν οι κρατούμενοι
ενδιαφέρονταν περισσότερο ο ένας για τον άλλο.

Τα κελιά: Σύμφωνα με την έρευνα, είναι αναγκαίο να κατασκευαστούν
ασφαλείς χώροι που να μειώνουν τις δυνατότητες αυτοκτονίας. Απαγορεύονται τα
κάγκελα και οι μπάρες σε πόρτες, παράθυρα και σε όλους τους χώρους της
φυλακής. Τα παράθυρα χρειάζεται να είναι από άθραυστο τζάμι.

Το ταβάνι του κελιού πρέπει να είναι ιδιαίτερα ψηλό. Απαγορεύονται οι
εξωτερικοί σωλήνες και τα παραδοσιακά σώματα καλοριφέρ. Επιβάλλεται η
κατάργηση των κελιών απομόνωσης, ενώ η αποφυγή ύπαρξης ηλεκτρικών πριζών και
καλωδίων είναι απαραίτητη.

Επίσης, προτείνεται η χρήση απαλών χρωμάτων στους τοίχους, να αποφεύγεται το
πράσινο και το άσπρο χρώμα, ενώ προτείνονται τα κρεβάτια να είναι χτισμένα
χωρίς σομιέδες, σούστες ή λάμες με στρογγυλεμένες άκρες.

Η έρευνα: Στη διδακτορική διατριβή τής κ. Όλγας Θεμελή μελετήθηκαν όλες
οι αυτοκτονίες που έγιναν στις φυλακές από την 1-1-1977 έως τις 31-12-2000. Η
έρευνα κατέγραψε 602 θανάτους, από τους οποίους οι 116 ήταν αποτέλεσμα
αυτοκτονίας. Τα στοιχεία προήλθαν από το «Βιβλίο Θανάτων Κρατουμένων» που
τηρείται στο υπουργείο Δικαιοσύνης.

Σύμφωνα με την ίδια: «Το σημαντικότερο πρόβλημα στη μελέτη του αρχειακού
υλικού είναι η μη καταγραφή της αιτίας θανάτου σε όλες τις περιπτώσεις. Σε ένα
ιδιαίτερα σημαντικό ποσοστό κρατουμένων που απεβίωσαν δεν καταγράφεται η αιτία
θανάτου, ενώ ιδιαίτερα προβληματικές είναι οι περιπτώσεις στις οποίες απλώς
αναγράφεται το ρήμα “απεβίωσε” ή απλώς γράφεται “ασθένησε αιφνιδίως και
μεταφέρθηκε σε κωματώδη κατάσταση”.

Δεν αποτελούν αντικείμενο της έρευνας οι αυτοκτονίες των ανηλίκων. Και αυτό
διότι δεν γίνεται καταγραφή τους στα αρχεία του υπουργείου Δικαιοσύνης. (Τα
αρχεία του ΣΚΑ καταστράφηκαν από φωτιά κατά τη διάρκεια εξέγερσης).