Δρόμοι

Καμιά φορά…

… νιώθει κανείς τους τοίχους γύρω του να ορθώνονται και να μη σταματούν
πουθενά, το ταβάνι να χάνεται στον ουρανό και τα πάντα ολόγυρά του να ψηλώνουν
και να μεγαλώνουν έτσι, που ο άνθρωπος να γίνεται μια ασήμαντη κουκκίδα στο
τοπίο. Αυτός είναι ο κόσμος των «Φανταστικών φυλακών» του Τζαν-Μπατίστα
Πιρανέζι ­ ένας χώρος μπορεί να πνίγει τον άνθρωπο το ίδιο, είτε είναι αυτός
άβολος και μικρός είτε μεγάλος και χαώδης. Τη μέρα που ο κριτικός Μαρκ Ίρβινγκ
διάλεξε να επισκεφθεί την Πινακοθήκη του Βρετανικού Μουσείου για να δει τα
χαρακτικά του Πιρανέζι, οι εφημερίδες έγραφαν για ένα κύμα αυτοκτονιών στις
βρετανικές φυλακές.

Η αρχιτεκτονική…

… με τα υπόγεια τόξα το ένα πάνω στο άλλο, τις εσωτερικές γέφυρες και τους
ανηφορικούς διαδρόμους που σαν να αντηχούν από το σύρσιμο των ποδιών
φανταστικών κρατουμένων, είναι σκληρή, όπως και το χαρακτικό σκαρπέλο που
ανοίγει επίμονες και άτεγκτες γραμμές ­ πώς αλλιώς να αφηγηθεί κανείς το δέος
και τον πόνο; Γιγάντια όργανα βασανισμού, βαρούλκα, κλουβιά, οδοντωτοί τροχοί
σε πέτρινους θαλάμους με σήραγγες που μοιάζουν να αντηχούν από ανθρώπινες
κραυγές. Αν κάτι κάνει αυτά τα όργανα πιο απειλητικά, είναι η παντελής απουσία
των βασανιστών. Πού πήγαν; Πότε θα ξανάρθουν; Ο Πιρανέζι ήταν Ενετός και έζησε
τον δέκατο όγδοο αιώνα. Αν τα έργα του έχουν κάτι θεατρικό, δεν είναι
συμπτωματικό. Στη Ρώμη, ζωγράφισε το εσωτερικό πολλών πλούσιων σπιτιών της
εποχής του, χαρίζοντας στους εύπορους πελάτες του τη σκηνογραφική αυταπάτη των
θερμών του Καρακάλλα ή της αρένας του Κολοσσαίου. Άλλωστε, τίποτα δεν είναι
πιο θεατρικό όσο το ανθρώπινο δράμα. Διαβάζουμε και παρατηρούμε τον
αυτοχειριασμό των Βρετανών φυλακισμένων, αποκομίζοντας την υπέρτατη συγκίνηση
από την ύψιστη θεατρική πράξη: η κάθαρση έρχεται από το ίδιο το χέρι εκείνου
που έπραξε το άδικο, όμως, γιατί δεν νιώθουμε αποκαθαρμένοι;

Τα έργα…

… του καλλιτέχνη δεν πουλήθηκαν σαν «ζεστό ψωμί» στην εποχή του. Μα η
αχαλίνωτη φαντασία του εξασφάλισε τη διάρκειά τους στον χρόνο. Ο Άλντους
Χάξλεϊ τα «διάβαζε» σαν κείμενα για την κατάσταση του ανθρώπου. Μπορούμε να
δούμε σε αυτά σπέρματα από τη «Μητρόπολη» του Φριτς Λανγκ, με τους ιλιγγιώδεις
ουρανοξύστες και τα σπηλαιώδη εργοστάσια, ή από το «Μπλέιντρανερ» του Ρίντλεϊ
Σκοτ, με τις ολισθηρές επιφάνειες και τους χλωμούς ορίζοντες. Στις
στριφογυριστές σκάλες μπορούμε να δούμε ακόμη και κάτι από τον «Χάρι Πότερ».
Μα πιο πολύ κάνει εντύπωση κάτι παράδοξο.

Οι φυλακές…

… είναι χώροι που επιβάλλονται στην ελευθερία του ανθρώπου. Στις
«Φανταστικές φυλακές» του Πιρανέζι υπάρχει κάποια υπόγεια νύξη ελευθερίας,
χωρίς να φαίνεται πουθενά από πού ή πότε μπορεί να έρθει αυτή. Παράξενη
συγκυρία που αυτή η έκθεση γίνεται στη Βρετανία τέτοια εποχή, που οι
φυλακισμένοι πέφτουν από τα παράθυρα.