ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ψυχολογία, Ευρώπη και ρατσισμός

«Τους αξίζει ό,τι κι αν πάθουν», «Είναι από τη φύση τους τεμπέληδες και πρέπει
να εργάζονται σκληρά», «Είναι διανοητικά κατώτεροί μας», «Είναι επικίνδυνα και
εγκληματικά άτομα», «Δεν είναι για να τους εμπιστεύεσαι. Όλο και κάποια ατιμία
θα σου κάνουν».

«Αφελείς» φρασούλες που σηματοδοτούν το υπόβαθρο πάνω στο οποίο αναπτύσσεται
σε όλο του το εμφανές και αφανές μεγαλείο ο ρατσισμός. Φράσεις που προδικάζουν
στάσεις και συλλογικές συμπεριφορές μίσους, διακρίσεων και προκαταλήψεων
έναντι μειονοτικών ομάδων.

Φράσεις διόλου ανώδυνες, αφού επιτρέπουν τη νομιμοποίηση του αυταρχισμού και
της αδιαλλαξίας, επιτρέπουν με άλλα λόγια τη διαιώνιση μιας κουλτούρας φόβου
και ανασφάλειας.

Η νέα Ευρώπη της Κοπεγχάγης ευελπιστεί, σε ταραγμένους καιρούς, να διακριθεί
για την κουλτούρα και τον πολιτισμό της σε ένα περιβάλλον ειρήνης και
αλληλεγγύης, όπου θα πρυτανεύει ο σεβασμός των δικαιωμάτων των μειονοτήτων.
Στη νέα Ευρώπη φράσεις σαν τις παραπάνω θα όφειλαν να ανήκουν σε ένα
παρωχημένο «άλλοτε» και «αλλού».

Ωστόσο, το φαινόμενο του ρατσισμού εξακολουθεί να αποτελεί μια απτή
πραγματικότητα, όπως οι εκάστοτε ευρωβαρομετρικές μετρήσεις μάς υπενθυμίζουν.
Νέες μάλιστα μορφές ρατσισμού αναδύονται, όπως επισημαίνουν οι ερευνητές
(Sears, Crow). Πρόκειται για έναν συμβολικό, μοντέρνο, πιο διακριτικό και
ραφιναρισμένο ρατσισμό που καταλαμβάνει τη θέση του παλαιού, ο οποίος
χρησιμοποιούσε ρητές και κυρίως βιολογικές θεωρίες για να στηρίξει την
ανωτερότητα της λευκής φυλής. Σε όλη τη διάρκεια του εικοστού αιώνα που βίωσε,
πληρώνοντας ακριβά, την οδυνηρή πραγματικότητα του ρατσισμού, η συμβολή της
επιστήμης της ψυχολογίας στη μελέτη του φαινομένου υπήρξε καταλυτική.

Επικεντρωμένη σε διάφορα επίπεδα ανάλυσης, (ενδο-ατομικό, δι-ομαδικό,
κοινωνικό), η ψυχολογική έρευνα έδωσε σημαντική ώθηση στην κατανόηση των
μηχανισμών ανάπτυξης, εμπέδωσης, αλλά και άμβλυνσης του ρατσισμού.

Η ψυχολογική έρευνα μέσα από τα δικά της εννοιολογικά και μεθοδολογικά
εργαλεία κατάφερε να διατυπώσει μια σειρά σημαντικών ερωτημάτων.

Ακόμα και αν η απάντηση σε αυτά παραμένει αποσπασματική και εν πολλοίς
αμήχανη, αξίζει να συλλογισθούμε τη σημασία και την ιδιαίτερη αλήθεια των
ερωτημάτων αυτών. Στη σημερινή ευρωπαϊκή συγκυρία τα ερωτήματα αυτά και ο
αναστοχασμός τους αποκτούν μια ξεχωριστή επικαιρότητα.

* Τι είναι τελικά, πώς και γιατί διαμορφώνεται ο ρατσισμός;

* Υπάρχουν ορισμένοι τύποι προσωπικότητας που ενδίδουν σε αυτό που θα
λέγαμε «ρατσιστικός τρόπος ζωής»; Ποια είναι τα γνωρίσματα της προσωπικότητας
που προδιαθέτουν στον ρατσισμό;

* Σε ποιο βαθμό οι ερμηνείες με όρους προσωπικότητας, που αμελούν τον
ρόλο των περιστασιακών παραγόντων, είναι έγκυρη;

* Από ποια ηλικία και μετά διαμορφώνονται οι προκαταλήψεις και τα
στερεότυπα απέναντι στον «άλλον»; Πόσο καθοριστικός είναι ο ρόλος των κύριων
φορέων κοινωνικοποίησης (γονείς, συνομήλικοι, μίντια);

* Πόσο παγιωμένη είναι η ρατσιστική στάση ζωής;

* Τροποποίηση της συμπεριφοράς είναι εφικτή και κάτω από ποιες
συνθήκες;

* Σε ποιο βαθμό αποτελούν προϊόν πρώιμης μάθησης τα αυταρχικά σχήματα
συμπεριφοράς;

* Είναι γενετικά προσδιορισμένος ο ρατσισμός; Γεννιέσαι δηλαδή φέροντας
ως ανεξίτηλο το ίχνος τον ρατσισμού μέσα σου;

* Η προκατάληψη, τα στερεότυπα αντανακλούν γνωσιακές διεργασίες; Είναι
λειτουργικές, στον βαθμό που επιτρέπουν μια γρήγορη και «ανέξοδη» πληροφόρηση;

* Σε ποιο βαθμό το κοινωνικό πλαίσιο, οι σχέσεις και οι δομές εξουσίας
δεν διαμορφώνουν ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο αρθρώνεται ο ρατσιστικός λόγος;

* Η ματαίωση, η αποστέρηση βασικών αναγκών (όπως η ανάγκη τροφής,
στέγης, αγάπης, αναγνώρισης, αυτο-προσδιορισμού), η ατομική δυστυχία με λίγα
λόγια δεν αποτελεί πρόσφορο έδαφος για το μίσος του ξένου;

«Μισώ τη ζωή μου», «Μισώ τον εαυτό μου», «Βάζω σε παρένθεση το μίσος για τη
ζωή μου», «Συγκαλύπτω το μίσος για τον εαυτό μου», «Εστιάζω την προσοχή μου
στον “άλλον”, τον “ξένο”, τον “διαφορετικό”. Μεταφέρω σε αυτόν το βάρος της
δυστυχίας μου. Ως αποδιοπομπαίος τράγος ενσαρκώνει τα δεινά της ύπαρξής μου».

Να τολμήσει κανείς να οραματισθεί ότι στη νέα Ευρώπη που ανατέλλει, το
στοίχημα της ευημερίας των λαών της, αν έστω και κατά προσέγγιση κερδηθεί, θα
αμβλύνει τη σημασία τέτοιων μηχανισμών;

Θα δείξει.

«Η γνώση», λένε, «είναι απαισιόδοξη». Ίσως η ψυχολογία παραμένει μια αισιόδοξη
επιστήμη γιατί δεν καταφέρνει να οδηγηθεί σε οριστικές και τελεσίδικες
απαντήσεις στα ερωτήματα που θέτει.

Ουδείς όμως μπορεί να της αμφισβητήσει τη σημασία, την καταλυτική σημασία, αν
όχι των απαντήσεών της, τουλάχιστον των ερωτημάτων που θέτει.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.