ΧΡΟΝΗΣ ΜΠΟΤΣΟΓΛΟΥ Κομμάτια μνήμης στον καμβά του

«Η συνεργασία της μνήμης με τη φαντασία είναι που μας παρέχει τη χάρη της συμπάθειας. Και όλη η τέχνη πάνω στη συμπάθεια στηρίζεται, για να μπορούν οι άνθρωποι να κοινωνούν μεταξύ τους», λέει ο ζωγράφος Χρόνης Μπότσογλου

Όλη η ζωή, η κοινωνία, η συνείδηση, η γνώση, η τέχνη στηρίζεται πάνω στην
ικανότητα να θυμόμαστε. Με τη «Νέκυια» ο ζωγράφος Χρόνης Μπότσογλου
επιχειρούσε από παλιά κάτι ασύλληπτο: να ζωγραφίσει τις εικόνες της μνήμης και
να τις υποβάλει σ’ ένα σκληρό τεστ αλήθειας. Για να θυμηθεί, έπρεπε πρώτα να
αδειάσει το μυαλό του απ’ ό,τι πίστευε ότι ξέρει.

Επτά χρόνια κράτησε το πείραμα της «Νεκυίας» από το 1994 και εντεύθεν – τίτλος
δανεισμένος από τη Λ ραψωδία της «Οδύσσειας». Ο ήρωας κατεβαίνει σ’ έναν κόσμο
σκοτεινό, κάνει μια αιματηρή θυσία, μια τελετή νεκρομαντείας και ανακαλεί τις
ψυχές των νεκρών για να τις ρωτήσει ποια είναι η αλήθεια για την επιστροφή του
στην Ιθάκη. Ο ζωγράφος διάλεξε να ανακαλέσει σε μια τελετή ζωγραφικής τούς
δικούς του νεκρούς, συγγενείς και φίλους. Για να μπορέσει να ερευνήσει τον
τρόπο που λειτουργεί η μνήμη, έπρεπε πρώτα να σβήσει απ’ το μυαλό του τα
πάντα.

Κυρίως όσα ήξερε για τη ζωγραφική. Να βυθιστεί στο σκοτάδι, να μείνει τελείως
ακίνητος, για να ‘ρθουν οι εικόνες, να αλλάξει τα υλικά του, να αλλάξει
τεχνική. Από χειρονομικός ζωγράφος, που είναι, να κινηθεί σιγά σιγά σαν σκιά,
για να μη φέρει εμπόδια στην εμφάνιση των εικόνων.

Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο πολύπτυχο και επιβλητικό. Αποτελείται από είκοσι
πέντε ολόσωμους πίνακες με τις σκιές των νεκρών να προβάλλουν από το σκοτάδι,
σαν τα μέλη χορού αρχαίας τραγωδίας. Δεξιά οι γυναίκες, αριστερά οι άνδρες.
Στη μέση των ημικυκλίων το πορτρέτο του νεκρομάντη, του ίδιου του καλλιτέχνη.

Από τότε που ολοκληρώθηκε η «Νέκυια» θεωρείται «ένα εικαστικό δοκίμιο πάνω
στον τρόπο που θυμόμαστε», συζητιόταν στους εικαστικούς κύκλους, χωρίς κανείς
να την έχει δει ολόκληρη. Η πρώτη και ίσως η τελευταία δημόσια έκθεσή της στο
Μουσείο Μπενάκη (αφού το έργο έχει πουληθεί ολόκληρο σε συλλέκτη), σε
συνδυασμό με την έκδοση ενός καταλόγου-ντοκουμέντου με τις ημερολογιακές
σημειώσεις του Χρόνη Μπότσογου αλλά και κείμενα των Δημήτρη Μαρωνίτη και
Άγγελου Δεληβορριά αναμένεται να αποτελέσει μείζον πνευματικό γεγονός.
Δικαιολογημένα, αφού είμαστε ό,τι θυμόμαστε – σε όλα τα επίπεδα. Για τον εαυτό
μας, για τους άλλους, για την Ιστορία.

Τι θα ήμασταν χωρίς τη μνήμη; Γιατί ασχοληθήκατε με το θέμα της μνήμης;

«Το θέμα της μνήμης καίει, πονάει, πληγώνει, όπως λέει κι ο ποιητής», απαντάει
ο Χρόνης Μπότσογλου. «Η μνήμη είναι η μόνη που συγκρατεί αυτό που έχει χαθεί –
είναι ένα εργαλείο αυτογνωσίας μέσα από την αναζήτηση της αλήθειας. Μοιραία
οδηγούμαστε στην ερώτηση ποια αλήθεια αναζητούμε μέσα στον λαβύρινθο
κατεστραμμένων εικόνων της μνήμης που παγιδεύουν αποσπάσματα του κόσμου; Ακόμα
και η λήθη, και η σκέψη, είναι μια μορφή μνήμης.

Θέλησα λοιπόν να δω πώς θυμάμαι τους ανθρώπους που είχαν σημασία για μένα και
τι θυμάμαι, τι αντίκρυσμα άφησε το κάθε πρόσωπο. Δεν μ’ απασχόλησε ο θάνατος,
αλλά οι ζωντανοί. Η δική μου ζωή. Ήταν μια προσπάθεια συμφιλίωσης με τη ζωή
μου».

Τι συμπέρασμα βγάλατε από αυτή την περιπέτεια;

«Ότι τελικά προσπαθώ να συμβιβαστώ, να πω αυτό είναι η ζωή και δεν μπορούμε να
την παζαρέψουμε».

Τι καταλάβατε για τη μνήμη;

«Ότι η μνήμη είναι αδύνατη. Ότι είναι λιγότερο ισχυρή από τη φαντασία. Ότι η
φαντασία τροποποιεί τη μνήμη. Ότι η μνήμη αποκτάει δύναμη όταν συμπέσει με τη
φαντασία. Ότι η φαντασία την ενισχύει. Είναι η συνεργασία της μνήμης με τη
φαντασία που μας παρέχει τη χάρη της συμπάθειας. Και όλη η τέχνη πάνω στη
συμπάθεια στηρίζεται, για να μπορούν οι άνθρωποι να κοινωνούν μεταξύ τους».

Η μνήμη είναι μία ή περισσότερες;

«Υπάρχουν πολλών λογιών μνήμες. Μια μνήμη αποσπασματική και μετέωρη, η
αισθησιακή, όπως στον ρεμβασμό, όπου η αίσθηση της όρασης συναντάει την αφή.
Υπάρχει η μνήμη η ηθογραφική, η ολοκληρωμένη επικοινωνιακή εικόνα που
μεταφέρει το ήθος, τη γοητευτική ή απωθητική συμπεριφορά κάποιου. Υπάρχει η
μνήμη που προέρχεται από μια διαμεσολαβημένη εικόνα, π.χ. μια φωτογραφία, μια
εικονική πραγματικότητα που αντικατέστησε την ίδια την πραγματικότητα.

Υπάρχει η μνήμη η κοινωνική που βοηθάει έναν λαό να φαντασιωθεί το πρόσωπο της
Ιστορίας· υπάρχει, όπως υπάρχει και η μεγάλη δεξαμενή της μνήμης της
ανθρωπότητας, με τους μύθους, τις ιδέες, τα αρχέτυπα σχήματα, τον πολιτισμό.

Η μνήμη είναι η καταγραφή της ζωής μας, η μεταφορά της πραγματικότητας μέσω
των αισθήσεών μας στον χώρο της εμπειρίας, του πνεύματος, ώστε ο κόσμος να
καταστεί αναγνωρίσιμος, οικείος, βιώσιμος».

Οδύνη και ηδονή

«Αντίο ατελιέ» τιτλοφορείται η αναδρομική έκθεση του Χρόνη Μπότσογλου στο
Μουσείο Φρισύρα, τίτλος δανεισμένος από τον πιο πρόσφατο κύκλο δουλειάς του,
26 πίνακες – λάδια και τέμπερες – που αποτυπώνουν όλο τον χώρο και τ’
αντικείμενα του ατελιέ του – και τον ίδιο σε οκτώ πορτρέτα – λίγο πριν το
εγκαταλείψει για πάντα. Σεπτέμβριος του ’99 και το σπίτι και ατελιέ του στα
Εξάρχεια έγινε «κόκκινο» από τους σεισμούς. Όλοι οι ένοικοι το εγκατέλειψαν.
Όμως αυτός έμεινε εκεί, για να τελειώσει τη «Νέκυια». Λίγο πριν το
εγκαταλείψει το ζωγράφισε, τοίχο τοίχο, σαν ένα είδος εξιλέωσης, σαν ένα χώρο
όπου έζησε, δούλεψε, βίωσε, φαντάστηκε, δέχτηκε τους φίλους του, συζήτησε για
τα έργα του, δραπέτευσε προς τα σκοτάδια του νου και της ψυχής, εκεί όπου
«παλεύουν» η αίσθηση και η νόηση, ανακατεύοντας τα γράμματα δύο λέξεων που
είναι και τα κλειδιά για την κατανόηση του έργου του Μπότσογλου: οδύνη και,
αναγραμματιζόμενη, ηδονή. Η καρέκλα όπου κάθησαν εκατοντάδες μοντέλα του, η
είσοδος της πολυκατοικίας, τα δωμάτια, το καβαλέτο, τα σκεύη, η σκάλα κινδύνου
που οδηγεί στο σκοτάδι, όλα όσα απασχόλησαν τον Μπότσογλου, ο εσωτερικός και
κοινωνικός χώρος συνοψίζονται στη σειρά έργων για τη σημασία του βιωμένου
χώρου και περικλείονται στον κατάλογο που επιμελήθηκε η Πέγκυ Κουνενάκη.

INFO

«Αντίο ατελιέ», Μουσείο Φρισύρα (Μονής Αστερίου 3, Πλάκα. Τηλ.: 210-3234.678),
από 11 Δεκεμβρίου έως 9 Φεβρουαρίου.

«Νέκυια», Μουσείο Μπενάκη (Κουμπάρη 1. Τηλ.: 210-3671.000), από 18 Δεκεμβρίου
έως 19 Ιανουαρίου.