ΑΝΤΡΕΪ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ Ο «ποιητής» που εξόργισε το Κόμμα

Αριστερά: Συνάντηση δύο «ποιητών» της μεγάλης οθόνης, από διαφορετικές χώρες και διαφορετικές «σχολές» κινηματογράφου. Αντρέι Ταρκόφσκι και Φεντερίκο Φελίνι. Πάνω: Σκηνή από το «Σολάρις», που θεωρήθηκε η «σοσιαλιστική απάντηση στην καπιταλιστική “Οδύσσεια” του Κιούμπρικ»

Το όνομά του είναι συνώνυμο της πιο ταραγμένης περιπέτειας που συνέβη ποτέ σε
Ρώσο κινηματογραφιστή και το έργο του – με το οποίο ουσιαστικά κλείνει ο
θαυμαστός κύκλος της σοβιετικής κινηματογραφίας – είναι το φλιπσάιντ των
επαναστατικών χρόνων του ’20.

Εξωτερικά ο Αντρέι Ταρκόφσκι έμοιαζε υποταγμένος, αλλά εσωτερικά απρόβλεπτος.
Το 1950 αποφασίζει να σπουδάσει μουσική. Συνηθισμένο. Το ξανασκέφτεται και
αλλάζει κατεύθυνση με… αραβική φιλολογία! Πέντε χρόνια αργότερα παίρνει
διαζύγιο από τη δεύτερη αγάπη του και δίνει εξετάσεις στο VGIK, την πιο
δύσκολη και πιο σπουδαία κινηματογραφική σχολή της υδρογείου. Κάπως έτσι
ολοκληρώνεται ο κύκλος των σπουδών του και κάπως έτσι ολοκληρώνεται η
προσωπικότητά του. Με ανάμεικτα συναισθήματα, με ανάμεικτες εμπειρίες και με
ανάμεικτες εικόνες. Έζησε τον τρόμο του πολέμου και εξοικειώθηκε με την ποίηση
και τη ζωγραφική όσο ελάχιστοι στον κόσμο. Στάλιν, Τολστόι, Μαγιακόφσκι,
Χίτλερ, Αϊζενστάιν και, στο τέλος, ο Μιχαήλ Ρομ. Ο δάσκαλός του. Ο άνθρωπος
που του έμαθε να μεταχειρίζεται τη μηχανή όπως ο συγγραφέας το μολύβι. Κάπως
έτσι ο κινηματογράφος ερωτεύτηκε την ποίηση και κάπως έτσι ο Ταρκόφσκι
παρέμεινε πιστός στην τελευταία του αγάπη.

Το αφιέρωμα στον Αντρέι Ταρκόφσκι περιλαμβάνει μια πλήρη ρετροσπεκτίβα
του έργου του με νέες κόπιες που θα έλθουν από τη Ρωσία. Η εκδήλωση
οργανώνεται από το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, τις Διεθνείς Σχέσεις
Πολιτισμού και το Ίδρυμα Ταρκόφσκι Μόσχας με τη συνεργασία της Ταινιοθήκης της
Ελλάδος, του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου και του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης
και τη στήριξη του Cine Club των «ΝΕΩΝ». Ταυτόχρονα στο Βυζαντινό Μουσείο θα
λειτουργήσει έκθεση αφισών, σχεδίων, κοστουμιών και φωτογραφιών από τα
γυρίσματα των ταινιών και την προσωπική ζωή του Ταρκόφσκι. Τέλος, στο τριήμερο
6-7-8 Δεκεμβρίου, πάντα στο Βυζαντινό Μουσείο, θα οργανωθεί συμπόσιο με θέμα
«Ο άνθρωπος, η φύση και ο Θεός στο έργο του Ταρκόφσκι». Οι εκδηλώσεις τελούν
υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού και της ρωσικής πρεσβείας.

Από τον Ιβάν στο Ολοκαύτωμα

Κάθε καρέ των ταινιών του Ταρκόφκσι είναι σαρξ εκ της σαρκός του, αφοσιωμένο
στην «ψυχική» ουτοπία. Στον Άνθρωπο.

«Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν». Στα τριάντα του – το 1962 – o Ταρκόφσκι
υπογράφει την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του και φεύγει από τη Βενετία με το
Χρυσό Λιοντάρι. «Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν» μαζί με το «Αγόρι» του Όσιμα, τα
«400 χτυπήματα» του Τριφό, το «Πισότε» του Μπαμπένκο και το «Los Olvidados»
του Μπουνιουέλ, συγκροτούν το top 5 των πιο σπουδαίων ταινιών με ήρωα το
Παιδί.

«Αντρέι Ρουμπλιόφ». Τρία χρόνια αργότερα αρχίζει να σχεδιάζει τον
«Αντρέι Ρουμπλιόφ». Ο τίτλος που τον εκτόξευσε στο λόμπι της κινηματογραφικής
αφρόκρεμας και που τον τοποθέτησε στη μαύρη λίστα του καθεστώτος. Ήρωάς του
ένας αγιογράφος του 15ου αιώνα. Του έδωσαν τα χρήματα, του πρόσφεραν όλα τα
μέσα, αλλά στο τέλος του είπαν «το παράκανες». Έκλεισαν τις τρεις ώρες στα
κουτιά και τοποθέτησαν ένα αριστούργημα στα ράφια. Οι αλιείς του Φεστιβάλ των
Καννών χτυπούν την πόρτα των λογοκριτών. Ο φόβος του σκανδάλου κάμπτει την
αντίσταση των λακέδων του καθεστώτος και το 1969 ο «Ρουμπλιόφ» φεύγει για τη
Γαλλία. Όμως εκεί έχει να αντιμετωπίσει ένα δεύτερο κύμα λογοκρισίας. Οι
ιθύνοντες του φεστιβάλ ορίζουν την προβολή για τις 4 τα χαράματα της
τελευταίας ημέρας! Έτσι, σου λέει, θα περάσει στο ντούκου. Δεν τους έγινε η
χάρη. Στην τελετή απονομής ο Ταρκόφσκι φεύγει αγκαλιά με Grand Prix.

«Σολάρις». Η τρίτη μεγάλου μήκους ταινία – το «Σολάρις» – ακολούθησε
τον ίδιο δρόμο του… διχασμού. Το σενάριο βασίζεται στο μυθιστόρημα
επιστημονικής φαντασίας του Πολωνού Βλατισλάβ Λεμ, αλλά ο Ταρκόφσκι το
αξιοποίησε σαν μια αλληγορία πάνω στην πίστη, τον έρωτα και την ύπαρξη. Στην
(αντίπαλη) Δύση άρχισε να κυκλοφορεί η φήμη πως το «Σολάρις» είναι η
σοσιαλιστική απάντηση στην… καπιταλιστική «Οδύσσεια» του Κιούμπρικ!

«Ο καθρέφτης». Το 1975 κοντράρεται με όλους και με όλα. Ο «Καθρέφτης»
περιλαμβάνει όλα όσα μισούσαν οι γραφειοκράτες του Κόμματος. Δηλαδή ταινία
χωρίς ακαδημαϊκή, αφηγηματική ροή, με σαφείς αναφορές στα σκοτάδια της
σταλινικής περιόδου και όλα αυτά εικονογραφημένα με έναν κλειστό, ποιητικό
κώδικα. Ούτε σοσιαλιστικός ρεαλισμός, ούτε ηρωισμός, ούτε λαϊκότητα.

«Στάλκερ». Το ποτήρι ξεχειλίζει με το «Στάλκερ». Η πρώτη – τελική –
κόπια καταστρέφεται στο εργαστήριο! Δολιοφθορά; Όχι. Κάτι σαν σημάδι της
μοίρας, σαν η αρχή ενός προαναγγελθέντος θανάτου. Ο Ταρκόφσκι την ξαναγυρίζει
με ελάχιστα χρήματα – όσα απέμειναν από τον αρχικό προϋπολογισμό – και μ’
αυτήν υπογράφει το ιδεολογικό του μανιφέστο. Την αγωνία του να δούμε πέρα από
το Σήμερα. Της Επιστήμης, των Καθεστώτων και του Ανθρώπου.

«Νοσταλγία». Τρία χρόνια αργότερα, κάπου στις αρχές της κρίσιμης
δεκαετίας του ’80, ο Ταρκόφσκι γράφει το σενάριο της «Νοσταλγίας» και
αλληλογραφεί με Ιταλούς παραγωγούς. Εκείνοι δέχονται μετά χαράς. Άλλωστε η
ιστορία είναι κομμένη στα μέτρα τους. Ο Ταρκόφσκι ψάχνει στην Ιταλία τα ίχνη
ενός Ρώσου συνθέτη του 17ου αιώνα. Με την ολοκλήρωση των γυρισμάτων ο
Ταρκόφσκι ανακοινώνει την οριστική του απόφαση να μην επιστρέψει στην
πολυαγαπημένη του Μόσχα.

«Θυσία». Ο καρκίνος τον κατασπαράσσει αλλά εκείνος υπερβαίνει το
προσωπικό του δράμα. «Η θυσία» – η τελευταία του ταινία (1986) – είναι η
διαθήκη του. Ό,τι πιο άμεσα πολιτικό έχει κάνει. Η Ανθρωπότητα μπροστά στον
εφιάλτη του πυρηνικού ολοκαυτώματος. Οι μνήμες του πολέμου, η άκρως
ιδεολογικοποιημένη ψυχή του και η κιβωτός της ρωσικής ποίησης είναι τα
«πλάσματα» που τον εμπνέουν και τον στοιχειώνουν.

Το πρόγραμμα των προβολών

6/12 Παρασκευή: 19.30 «Το βιολί και το κομπρεσέρ» (45′) – «Τα παιδικά
χρόνια του Ιβάν» (90′) – 22.00 «Ο καθρέφτης» (110′)

Σάββατο: 19.00 «Σολάρις» (165′) – 22.00 «Αντρέι Ρουμπλιόφ» (185′)

Κυριακή: 17.30 «Σκηνοθεσία: Αντρέι Ταρκόφσκι» (100′) – «Το βιολί και το
κομπρεσέρ» – 20.15 «Νοσταλγία» (125′) – 22.30 «Η θυσία» (150′)

Δευτέρα: 19.00 «Στάλκερ» (160′) – 22.00 «Σολάρις»

Τρίτη: 18.00 «Νοσταλγία» – 20.30 «Ο καθρέφτης» – 22.30 «Το βιολί και το
κομπρεσέρ» – «Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν»

Τετάρτη: 19.00 «Αντρέι Ρουμπλιόφ» – 22.30 «Νοσταλγία»

Πέμπτη: 19.00 «Η θυσία» – 22.00 «Στάλκερ»

ΥΓ: Το 45λεπτο «Το βιολί και το κομπρεσέρ» είναι η πτυχιακή εργασία του και το
«Σκηνοθεσία: Αντρέι Ταρκόφσκι» είναι ντοκιμαντέρ που γυρίστηκε δύο χρόνια μετά
τον θάνατό του.

INFO

Οι προβολές του αφιερώματος στον Αντρέι Ταρκόφσκι θα πραγματοποιηθούν από 6
έως και 12 Δεκεμβρίου στον κινηματογράφο «Άστρον» (Τέρμα Αμπελοκήπων, τηλ. 210-6922.614)