Ο στρατός έμαθε… την οικονομία

Στρατός και εκσυγχρονισμός, στρατός και πόλεμος, στρατός και πραξικοπήματα,
στρατός και κράτος, στρατός και θεσμοί, στρατός και κοινωνία, στρατός και
πολιτική, στρατός και οικονομία… Όταν ο στρατός είναι ο τουρκικός, το καθένα
από τα ζεύγη αυτά θα μπορούσε να αποτελέσει θέμα πολλών και πολλαπλών διατριβών.

Τούρκος στρατιώτης παρελαύνει μπροστά από γιγάντιο πορτρέτο του Κεμάλ Ατατούρκ στην Άγκυρα

«Σε τελική ανάλυση, η επιχειρηματική ζωή είναι κι αυτή ένας πόλεμος. Όταν στην
επιχειρηματική ζωή εφαρμοστούν οι στρατιωτικές αρχές, που έχουν δοκιμαστεί επί
χιλιάδες χρόνια με αίμα, η πιθανότητα λάθους είναι μηδενική», είχε δηλώσει
πέρυσι στα τουρκικά Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης ο Τζοσκούν Ουλούσοϊ, γενικός
διευθυντής του Οργανισμού Αλληλοβοηθείας Στρατού (ΟΥΑΚ), δικαιολογώντας τη
μεγάλη επιτυχία του ζεύγους «στρατός και οικονομία» σε έτος βαθιάς κρίσης.

Φέτος, την ίδια ημέρα που η νέα κυβερνητική εξουσία στην Τουρκία ανακοίνωνε,
διά μέσου του προέδρου του «Λευκού Κόμματος» Ταγίπ Ερντογάν, το Σχέδιο
Επειγόντων Μέτρων που θα ακολουθήσει η κυβέρνηση για την αποκατάσταση της
οικονομίας, ο Τζοσκούν Ουλούσοϊ καλούσε τους δημοσιογράφους για να τους
ανακοινώσει τις νέες τεράστιες επενδύσεις του Ομίλου ΟΥΑΚ και να τους δηλώσει
ότι «η στρατηγική μας το 2003 θα είναι πάλι “επίθεση”». Επρόκειτο ασφαλώς για
σύμπτωση.

Ο ΟΥΑΚ ιδρύθηκε το 1961 ως ταμείο επικουρικής ασφάλισης των μελών των ενόπλων
δυνάμεων και σήμερα αποτελείται από σαράντα επιχειρήσεις, έχει διακόσιες
χιλιάδες μέλη και περίπου εβδομήντα χιλιάδες εργαζομένους, μεταξύ άλλων,
κατέχει το 28% της τουρκικής αγοράς αυτοκινήτων, το 20% της
τσιμεντοβιομηχανίας, το 19% στον χώρο των γεωργικών φαρμάκων, το 35% των
ιδιωτικών ασφαλίσεων, έχει την πέμπτη μεγαλύτερη τράπεζα της Τουρκίας
(Oyakbank) και ενδιαφέρεται για τις προς ιδιωτικοποίηση τουρκικές
επιχειρήσεις, όπως οι Τουρκικές Αερογραμμές και ο Τουρκικός Οργανισμός
Τηλεπικοινωνιών.

Οι φόροι. Αυτό δεν το λέει ο Ουλούσοϊ, αλλά το μυστικό του οικονομικού
αυτού «φαινομένου» ή «θαύματος» είναι πρώτα από όλα η απαλλαγή από σχεδόν κάθε
είδους φόρους – που αίρεται σήμερα σταδιακά, αλλά για την οποία δεν έχει
ακουστεί να παραπονείται κανείς μέχρι τώρα – και η σταθερή και χωρίς κόστος
εισροή μετρητών από τα περίπου διακόσιες χιλιάδες φυσικά μέλη, τα οποία
«καταβάλλουν» το 10% του μηνιαίου μισθού τους.

Η επιθετική πολιτική του στρατιωτικού οργανισμού τού απέφερε φέτος καθαρά
κέρδη τριάντα εκατομμυρίων δολαρίων μόνο στον χρηματιστηριακό τομέα. «Κάθε
πρωί που ξυπνάμε, σκεπτόμαστε τι να τα κάνουμε, πώς να διαχειριστούμε αυτά τα
μετρητά», λέει ο Ουλούσοϊ. Φέτος, επίσης, ίδρυσαν μία εταιρεία οικοδομών, που
θα «παρέχει στον τουρκικό λαό στέγη με το σύστημα των μακροπρόθεσμων
στεγαστικών δανείων», μία εταιρεία αξιοποίησης παλαιών ακινήτων, μία παραγωγής
software, μία διανομής πετρελαιοειδών: «Θέλουμε να είμαστε παρόντες σε όλους
τους στρατηγικούς τομείς».

Τα τριάντα δύο μέλη του σαρανταμελούς διοικητικού συμβουλίου του ΟΥΑΚ είναι
στρατιωτικοί. Μεταξύ των υπολοίπων είναι, βάσει του καταστατικού, ο εκάστοτε
υπουργός Άμυνας, ο Οικονομικών, ο πρόεδρος του Κρατικού Ελεγκτικού Συμβουλίου,
ο πρόεδρος της Ένωσης Τραπεζών, της Ένωσης Εμπορικών Επιμελητηρίων, της Ένωσης
Βιομηχανικών Επιμελητηρίων. Συνεταίροι στις επιχειρήσεις το μεγάλο τουρκικό
κεφάλαιο, Κοτς, Σαμπαντζί, Τάρα κ.λπ. Η σύνθεση συμβούλων και εταίρων
δικαιολογεί, μάλλον, το γιατί ουδείς παραπονείται για τις φοροαπαλλαγές.

Πολιτική ασυλία. «Το γεγονός ότι οι τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις (ΤΕΔ)
αναπτύσσουν καπιταλιστικές σχέσεις και συμφέροντα μέσω του ΟΥΑΚ, είναι το
αποτέλεσμα και όχι η αιτία της πολιτικής ασυλίας της οποίας χαίρουν και της
δυνατότητας επεμβάσεων που έχουν», γράφει ο Γκεντζέρ Οζκάν (περιοδικό
«Πολιτίκα», 2000). Μπορεί, όμως, αναρωτιέται κανείς, να δώσει αυτό απάντηση
στο πώς οι ΤΕΔ καταφέρνουν να φαίνονται σαν να βρίσκονται σε μια θέση πέραν
των ιδεολογιών και της πολιτικής;

Το πολιτικό παιχνίδι

Ο στρατηγός Χιλμί Οζκιόκ, αρχηγός των τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων

Είναι δύσκολη η περιγραφή των όρων του πολιτικού παιχνιδιού στην Τουρκία.
Είναι γεγονός ότι ο στρατός αποτελεί πλέον και συνισταμένη της οικονομίας. Το
πολιτικο-οικονομικο-κοινωνικό γίγνεσθαι της Τουρκίας, που μεταβάλλεται για
λόγους εσωτερικούς αλλά και υπό την πίεση εξωτερικών παραγόντων, «αλλάζει» και
τον στρατό, ο οποίος ως νομιμοποιημένη διαχρονική ιδιαιτερότητα της Τουρκίας
έχει σχεδόν το ελεύθερο να παρεμβαίνει και να καθορίζει την κατεύθυνση της
αλλαγής.

«… (γιατί) δεν γνωρίζουμε τους όρους της αγοράς, έχουμε ελάχιστη γνώση του
εμπορικού τομέα», σημειώνεται στα «Πρακτικά της συζήτησης για την ίδρυση του
ΟΥΑΚ» (Επιτροπή Εθνικής Ενότητας, 1961). Αυτό το απόσπασμα μου επέσειε ο
Φαρούκ Τουντζάι κάθε φορά που ξεχνούσα την προφητεία του ότι «λοιπόν, τα
πράγματα στην Τουρκία θα αλλάξουν όταν ο στρατός μάθει και την οικονομία». Ε,
λοιπόν, έχω χαρμόσυνα νέα: ο στρατός έμαθε και την οικονομία.