ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Μια διαφορετική θητεία

Από τις πιο έντονες αντιθέσεις του «μέσα» προς το «έξω» ήταν και παραμένει η
αντίθεση ανάμεσα στη ζωή του στρατιώτη και σ’ αυτήν του πολίτη. Στο ερώτημα
«τι θυμάσαι από τη θητεία σου;» οι περισσότεροι άνδρες δεν θα έβρισκαν να
διηγηθούν παρά μερικά επεισόδια ή ανέκδοτα στην προσπάθειά τους να ξεχάσουν
αυτό που κυρίως μένει. Πως το διάστημα εκείνο ήταν χρόνος χαμένος, μια
δοκιμασία που δεν άφησε κανέναν καρπό για τα μετέπειτα.

Δεν μιλάμε για την όλη οργάνωση, το σύστημα της πειθαρχίας, τον δεσμό ανάμεσα
στην εντολή και στην υπακοή. Αυτά ακόμη και οι πιο μυγιάγγιχτοι όταν τα
ανακαλούν αργότερα τα βρίσκουν πιο κατανοητά απ’ ό,τι στην αρχή. Υπάρχει
βέβαια μια τραχύτητα στο να σε αναγκάζουν να δεχθείς πως διαφέρει τόσο πολύ η
οικογένεια ή η παρέα σου από τον λόχο. Πρόκειται όμως για αλλαγή απαραίτητη
που, λίγο ώς πολύ, γίνεται στο τέλος αποδεκτή. Εκείνο που δεν καταπίνεται δεν
είναι αυτό, είναι το κενό.

Κενός χρόνος, άχαρος και άγονος απ’ όπου δεν ξεφυτρώνει παρά μόνο λίγο χορτάρι
για αποψίλωση. Ανάμεσα στην πλήξη και στην αγγαρεία διατηρείται μια σχέση
παραπλήρωσης για τον φαντάρο. «Δεν έχω τίποτα χειρότερο να κάνω εκτός απ’
αυτό». Έτσι συνήθως σκέπτεται και έτσι σκοτώνει τ’ απογεύματά του.

Όμως αν αυτό άλλοτε βιωνόταν σαν συνθήκη του είδους «κι αυτό θα περάσει»,
σήμερα πραγματικά ο χρόνος μοιάζει ανυπόφορα αργός. Είναι γιατί στις
σπαταλημένες ώρες του στρατιώτη έρχονται να προστεθούν αυτές που θα τις
διαδεχθούν με την απόλυσή του. Όλοι γνωρίζουν τι θα ακολουθήσει. Από τις πύλες
των στρατοπέδων, πάνω από τα συρματοπλέγματα και δίπλα από τα φυλάκια, περνά
ανεξέλεγκτη η Ανεργία. Χωρίς δεσποτικό ύφος, χωρίς προστάγματα και φωνές, απλή
και πολύ φιλελεύθερη έρχεται να ενημερώσει τους εγκλείστους πως τα ψέματα
τελείωσαν. Φυσικά, τους λέει, ο καθένας έχει το δικαίωμα να προσπαθήσει να
εργαστεί και να ζήσει. Πλην όμως, όπως γνωρίζουν, στο πεδίο της μάχης μερικοί
πεθαίνουν πριν καν ακουμπήσουν το όπλο τους.

Έτσι άκαπνοι φοβούνται πως θα πάνε πολλοί. Προτού δείξουν τι μπορούν να
κάνουν, εφεδρικοί, αναπληρωματικοί που ποτέ δεν θα αναπληρώσουν κανέναν, γιατί
κανένας δεν θα τους πει πως δίχως αυτούς το παιχνίδι σταματάει.

Η αλήθεια είναι πως το παιχνίδι συνεχίζεται ερήμην τους. Υπάρχει άραγε τρόπος
να μην αισθάνονται αποκλεισμένοι εκ των προτέρων οι λιγότερο εφοδιασμένοι
στρατιώτες; Ναι, αν εξακολουθήσει η αντιστροφή που εδώ και λίγο καιρό
συντελείται. Κάποτε το σχολείο έτεινε προς τον στρατώνα, σήμερα ο στρατώνας
τείνει προς το σχολείο. Αυτό σημαίνει πως απαιτείται η ζωή τού στρατώνα να
συμπεριλάβει τα στοιχεία μιας εκπαίδευσης που δεν θα αφορά πλέον μόνο το πώς
θα προσαρμόζεται ένας νέος στους κανόνες της ετοιμότητας και της ακρίβειας. Θα
αφορά και την απασχόλησή του, την ένταξη στην αγορά εργασίας. Ως προς αυτό,
ήδη σημειώνονται σημαντικές αλλαγές στους στρατώνες της χώρας μας, αν και
χωρίς τυμπανοκρουσίες, μια και δεν πρόκειται για πολεμική επιχείρηση. Είναι,
ωστόσο, μια επιχείρηση αγωνιστική.

Στη διάρκεια της θητείας του ένας φαντάρος μπορεί να μάθει, εκτός από το να
ρίχνει βολές και να δένει στα γρήγορα τις αρβύλες του, και πολλά άλλα που θα
τον φέρουν αξιόμαχο μπροστά στα επαγγέλματα. Σχετικά μ’ αυτό ορισμένοι θα
θέσουν ερωτήματα. Μήπως βάζουμε έτσι περισσότερο άγχος στους θαλάμους; Μήπως
μετατρέψουμε τα στρατόπεδα σε φροντιστήρια; Μήπως φθάσουμε να έχουμε αντί για
ασκήσεις εν όψει συγκρούσεων προπονήσεις εν όψει προσλήψεων;

Σε όλα αυτά δεν μπορεί να δοθεί παρά μια απάντηση-απόσταγμα της προηγούμενης
εμπειρίας. Το φρόνημα δεν εξασθενεί, αντίθετα ενισχύεται όταν η έννοια της
κοινωνίας έρχεται κοντύτερα προς την έννοια της πατρίδας. Αν η κοινωνία
εμφανίζεται αδιάφορη στους νέους, τότε είναι πιο δύσκολο αυτοί να υπερβούν την
πικρία τους και να αναρριχηθούν προς τα ύψη της πατρίδας. Όταν ένας
νεοσύλλεκτος φοράει τη στολή του, όπως θα τη φορούσε ένας μελλοντικός
περιθωριακός, μοιραία θα δει το καθήκον του προς το σύνολο σαν μια επιπλέον
ποινή.

Θα πείτε, η θητεία δεν είναι για να ανταμείβει ούτε και για να μοιράζει
υποσχέσεις. Σύμφωνοι, δεν είναι γι’ αυτό. Δεν πρέπει όμως να είναι και
αποκομμένη από τις τρέχουσες εμπειρίες και προσδοκίες των νέων. Αν αυτοί μιας
πουν, και το λένε, πως το διάστημα αυτό το θέλουν να είναι πιο «χρήσιμο» έχουν
δίκιο. Και θα ήταν λάθος να το δούμε αυτό ως μία ακόμη όψη του σύγχρονου
ωφελιμισμού.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας
του Πανεπιστημίου Αθηνών.