Έλεγχοι για υποτιμητική κερδοσκοπία στη Σοφοκλέους

Η έννοια της υποτιμητικής κερδοσκοπίας είχε την τιμητική της κατά την πρόσφατη
χρηματιστηριακή κρίση και τα παράγωγα προϊόντα κατηγορήθηκαν για τις δυσμενείς
εξελίξεις στη Σοφοκλέους. Το Χρηματιστήριο και η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς
ανακοίνωσαν ότι διενεργούνται έλεγχοι για τις συναλλαγές σε παράγωγα και σε
ανοικτές πωλήσεις, σε επίπεδο χρηματιστηριακών εταιρειών και μεγάλων τελικών
επενδυτών. Οι έλεγχοι από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, η οποία είναι η αρμόδια
αρχή για τη διενέργεια ελέγχων, επικεντρώνονται κυρίως στα εξής:

* Ανοικτές πωλήσεις από θεσμικούς επενδυτές. Σύμφωνα με τη
χρηματιστηριακή νομοθεσία, δεν επιτρέπονται οι ανοικτές πωλήσεις με δανεικές
μετοχές από αμοιβαία κεφάλαια και εταιρείες επενδύσεων χαρτοφυλακίου. Πηγές
ανάφεραν ότι, μέχρι στιγμής, δεν έχει εντοπιστεί τέτοια περίπτωση.

* Παράγωγα και αμοιβαία κεφάλαια. Υπάρχουν περιορισμοί ως προς το
ποσοστό επένδυσης σε παράγωγα προϊόντα για αντιστάθμιση ή για αποτελεσματική
διαχείριση χαρτοφυλακίου από αμοιβαία κεφάλαια και εταιρείες επενδύσεων
χαρτοφυλακίων. Όπως επισημάνθηκε, οι έλεγχοι σε αυτό το θέμα είναι συνεχείς
και χρησιμοποιούνται ειδικά προγράμματα (software) που το παρακολουθούν
αυτόματα.

* Καταστρατήγηση του κανόνα τού «uptick». Σύμφωνα με τον κανόνα αυτό,
δεν μπορεί να πουλήσει κάποιος ανοικτά μετοχές προκαλώντας πτώση στην τιμή της
μετοχής (η πώληση πρέπει να γίνεται σε τιμή υψηλότερη από εκείνη της
τελευταίας πράξης). Αλλά και στην περίπτωση αυτή, όπως επισημάνθηκε, δεν έχουν
εντοπιστεί, μέχρι στιγμής, παρατυπίες.

* Τριγωνικές συναλλαγές. Άμεση καταστρατήγηση του κανόνα τού «uptick»,
όπως περιγράφεται παραπάνω, μπορεί να μην έχει εντοπιστεί μέχρι στιγμής.
Ωστόσο, οι εποπτικές αρχές διερευνούν μήπως έχει γίνει με έμμεσο τρόπο, δηλαδή
με τη «βοήθεια» τρίτων. Η παράκαμψη αυτή μπορεί, για παράδειγμα, να γίνει ως
εξής: Ένας επενδυτής δανείζεται μετοχές από τα παράγωγα για να τις πουλήσει
ανοικτά στη Σοφοκλέους. Πράγματι, τις πουλά στην ανώτερη τιμή, σύμφωνα με τον
κανόνα του «uptick», και όλα γίνονται νόμιμα. Όμως, τις πούλησε σε επενδυτή με
τον οποίο είχε προηγουμένως συνεννοηθεί. Ο τελευταίος τις αγόρασε υψηλότερα
και στη συνέχεια τις πουλά σε χαμηλότερες τιμές, με στόχο να ρίξει σημαντικά
τις τιμές. Ο επενδυτής αυτός χάνει. Στην κατώτερη τιμή έρχεται ο πρώτος
επενδυτής και αγοράζει πίσω τις μετοχές. Πρόκειται για τον επενδυτή ο οποίος
δανείστηκε και τις πούλησε ανοικτά. Αυτός θα κέρδιζε, αν η μετοχή έπεφτε. Όπως
και έγινε, με τη βοήθεια του άλλου επενδυτή, ο οποίος πουλούσε μολονότι έχανε.
Ο επενδυτής που πούλησε ανοικτά (ο κερδισμένος) αγοράζει τις μετοχές
χαμηλότερα (από τον χαμένο) και τις επιστρέφει στο Χρηματιστήριο Παραγώγων.
Στη συνέχεια, ο κερδισμένος, αφού πληρώσει τη ζημιά του «βοηθού» του,
μοιράζεται μαζί του τα κέρδη. Το σενάριο αυτό είναι πολύ δύσκολο και χρονοβόρο
για να εντοπιστεί, διότι πρέπει να αποδειχθεί η προσυνεννόηση και η συσχέτιση
των κωδικών. Ωστόσο, η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς ελέγχει κωδικούς στο Αποθετήριο
και στην ΕΤΕΣΕΠ (παράγωγα) και εξετάζει συνδυαστικές κινήσεις και πιθανές
συσχετίσεις.

* «Επικίνδυνες» συναλλαγές. Άλλοι τις χαρακτηρίζουν και ως «ακριβές»,
ενώ δεν είναι λίγοι οι ειδικοί που τις αποκαλούν και «ερασιτεχνικές». Σύμφωνα
με αυτές, ένας επενδυτής παρακάμπτει τον κανόνα τού «uptick» ως εξής:
δανείζεται μετοχές και τις πουλά ανοικτά στη Σοφοκλέους, σύμφωνα με τον κανόνα
του «uptick». Μέχρι εδώ, όλα καλά. Με τα χρήματα που πήρε από την πώληση
αγοράζει άλλες μετοχές που τις πουλά σε πολύ χαμηλές τιμές πιέζοντας τις
τιμές. Οι μετοχές αυτές και οι πωλήσεις τους δεν υπόκεινται στον κανόνα τού
«uptick», διότι δεν ήταν δανεικές. Οι ειδικοί λένε ότι αυτό είναι άκρως
επικίνδυνο και κοστοβόρο. Συνεπώς, πολύ κακό για το τίποτα.

* Εσωτερική πληροφόρηση. Στη γλώσσα των χρηματιστών και των ελεγκτών
λέγεται «front running». Για παράδειγμα, μία χρηματιστηριακή εταιρεία γνωρίζει
ότι ένας πελάτης πρόκειται να πουλήσει μεγάλες ποσότητες μετοχών, με
αποτέλεσμα να αναμένεται πτώση στις τιμές. Έτσι, η χρηματιστηριακή εταιρεία
μπορεί να επωφεληθεί της πληροφορίας και πριν από την εκτέλεση της εντολής να
πάρει θέση πώλησης στα παράγωγα και ταυτόχρονα να δανειστεί μετοχές και να
κάνει ανοικτές πωλήσεις στη Σοφοκλέους. Στη συνέχεια, εκτελεί τις πωλήσεις του
πελάτη και η χρηματιστηριακή έχει μεγάλες πιθανότητες να κερδίσει «εκ του
ασφαλούς». Είναι γεγονός ότι, για να αποφεύγονται τέτοια περιστατικά, έχουν
ληφθεί προληπτικά μέτρα (πέραν τού ότι απαγορεύονται). Σύμφωνα με τα μέτρα
αυτά, υπάρχουν διαφορετικά τερματικά για τον διαχειριστή (που ασχολείται με
τους πελάτες) και διαφορετικά για τη χρηματιστηριακή (που ασχολείται με το
χαρτοφυλάκιο της εταιρείας). Υπάρχει και η αντίστροφη περίπτωση, κατά την
οποία η χρηματιστηριακή εταιρεία μπορεί να γνωρίζει ότι θα υπάρξουν μεγάλες
εντολές αγοράς και να πάρει πρώτα τις ανάλογες θέσεις. Πηγές αναφέρουν ότι οι
περισσότεροι έλεγχοι επικεντρώνονται στο front running.

Έξτρα έλεγχοι

Η πρόσφατη χρηματιστηριακή κρίση οδήγησε τις αρμόδιες αρχές να εντείνουν και
να κάνουν αυστηρότερους τους ελέγχους για θέματα που ήδη εξέταζαν.
Συγκεκριμένα, πρόκειται για:

* «Ύποπτες» διακυμάνσεις. Θα δοθεί στο εξής ιδιαίτερη έμφαση σε μετοχές
χαμηλής ρευστότητας, μικρής διασποράς και μεγάλης διακύμανσης στις τιμές.
Εκτός από τους αυστηρούς ελέγχους, το Χρηματιστήριο θα προχωρήσει ενδεχομένως
και σε αλλαγή των κριτηρίων και των κανόνων διαπραγμάτευσης στις εν λόγω
μετοχές (π.χ. μπορεί να προσδιοριστεί το πότε λέγεται μία μετοχή χαμηλής
ρευστότητας ή πώς θα γίνεται η διαπραγμάτευσή της).

* Λογιστικές καταστάσεις. Το Χρηματιστήριο, σε συνεργασία με την
Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς και με αρμόδιες αρχές, εντείνει τους ελέγχους σε
λογιστικές καταστάσεις εισηγμένων εταιρειών, κάνοντας παρατηρήσεις ή ζητώντας
αποσαφήνιση σχετικά με οικονομικά μεγέθη και παρατηρήσεις που υπάρχουν στις
τελευταίες δημοσιευμένες λογιστικές καταστάσεις (30.6.2002).

* Φορολογικά θέματα. Όσες επιχειρήσεις δεν ελεγχθούν φορολογικά μέχρι
την τελευταία χρήση πριν από τη δημόσια εγγραφή, δεν πρόκειται να εισαχθούν οι
μετοχές τους στο Χρηματιστήριο.

Παραδοσιακοί έλεγχοι

Υπάρχουν και οι «παραδοσιακοί» έλεγχοι, οι οποίοι γίνονται σήμερα, όπως είπε
χαρακτηριστικά στέλεχος της αγοράς, «μηχανικά». Πρόκειται για ελέγχους «για τα
πάντα». Ξεκινούν από το οργανόγραμμα και την επωνυμία μιας ΕΛΔΕ ή
χρηματιστηριακής εταιρείας και φτάνουν μέχρι σε θέματα χειραγώγησης και
ενδείξεις ξεπλύματος χρήματος, που αναφέρονται όμως σε άλλη αρμόδια αρχή.

Μεταξύ των πιο «κλασικών» ελέγχων, όπου έχουν εντοπιστεί (και εντοπίζονται
κατά καιρούς) διάφορα κρούσματα, είναι εκείνοι που αφορούν σε περιπτώσεις
χειραγώγησης, κατάχρηση εμπιστευτικής πληροφόρησης, πλημμελή ή μη ενημέρωση
των Αρχών και του επενδυτικού κοινού για μεταβολές στα ποσοστά βασικών
μετόχων, διαχείριση και κατηγοριοποίηση αμοιβαίων κεφαλαίων, παράνομη παροχή
επενδυτικών και συμβουλευτικών υπηρεσιών, παραβάσεις του Κώδικα Δεοντολογίας
από ΕΠΕΥ, χρηματιστηριακές εταιρείες, ΕΛΔΕ κ.λπ.

Έλεγχοι σε χρηματιστηριακές

Σε αυτή τη δύσκολη χρηματιστηριακή συγκυρία, ιδιαίτερος έλεγχος γίνεται στις
χρηματιστηριακές εταιρείες, όσον αφορά στον δείκτη κεφαλαιακής τους επάρκειας.
Ήδη παρακολουθούνται στενά από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς περίπου δέκα
χρηματιστηριακές εταιρείες, των οποίων ο δείκτης κεφαλαιακής επάρκειας
πλησιάζει το κατώτατο επιτρεπτό όριο (8%). Από αυτές, σχεδόν οι μισές έχουν
προχωρήσει σε διαδικασίες αύξησης μετοχικού κεφαλαίου για να ξεπεράσουν το
πρόβλημα. Ταυτόχρονα, η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς παρακολουθεί συστηματικά την
εξέλιξη με τους κόκκινους κωδικούς, οι οποίοι μειώνονται με μικρούς ρυθμούς,
καθώς αυξάνονται οι πιστώσεις (margin) για αγορά μετοχών. Σύμφωνα με στοιχεία,
οι κόκκινοι κωδικοί τον Δεκέμβριο του 2000 ήταν 49 δισ. δραχμές, τον Δεκέμβριο
του 2001 ήταν 46 δισ. δραχμές και τον Ιούνιο 2002 ήταν 41 δισ. δραχμές. Από
την άλλη πλευρά, στις 31 Ιανουαρίου 2001 οι πιστώσεις για αγορά μετοχών ήταν
76 εκατ. ευρώ και στις 31 Αυγούστου το αντίστοιχο ποσό ήταν 97,6 εκατ. ευρώ.