ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο «πολύς» και ο «λίγος»

Τι είναι γελοίο; Αυτό που ξεπηδά μέσα από την υπερβολή των ισχυρισμών. Που
συμβαίνει όταν κάποιος επιμένει πως είναι αυτό που δεν μπορεί να είναι.

Το βλέπουμε κάθε φορά που ένα δημόσιο πρόσωπο πασχίζει να πείσει το ακροατήριό
του για την αξία του και τις καλές του προθέσεις με μέσα πληθωρικά,
υπογραμμίζοντας τα λόγια του, δείχνοντας ευχαριστημένος επειδή κατάφερε να τα
πει. Το βλέπουμε σε συνεντεύξεις πολιτικών, καλλιτεχνών, αθλητών,
επιχειρηματιών. Είναι τέτοια η προσπάθεια να αποδειχθεί πως ο παρουσιαζόμενος
είναι καλύτερος απ’ ό,τι πιθανόν νομίζουν οι θεατές ή αναγνώστες, ώστε το
φαινόμενο να απομακρύνεται οριστικά από την περιοχή του κωμικού.

Κωμική αίσθηση αποκομίζουμε όταν παρατηρούμε κάποιον να σκοτάφτει πάνω στην
αντίσταση των πραγμάτων. Παίρνει μια τούμπα και ο θεατής γελά επειδή πιστεύει
πως ο ίδιος, αν βρισκόταν στη θέση του, θα απέφευγε την πτώση. Διασκεδάζει το
κοινό θεωρώντας εκείνη τη στιγμή πως υπερέχει σε εξυπνάδα από τον παθόντα.
Είναι μια επιβεβαίωση και μια ενθάρρυνση. Αισθάνεται ο απλός θεατής πως τις
αναποδιές και τα σφάλματα που περιέχει η ζωή θα μπορούσε να τα διορθώσει σε
αντίθεση με τον άτυχο ήρωα επί σκηνής. Χάρη στα λάθη του δευτέρου, ο πρώτος
έχει την ευκαιρία να πάρει μια μικρή εκδίκηση από τη δύστροπη μοίρα του.

Με τον γελοίο όμως, η δυνατότητα αυτή περιορίζεται. Γιατί αυτός αντί να
ομολογεί τα λάθη του και να φέρνει τη λύτρωση, τα παρακάμπτει ελπίζοντας πως
θα ξεπεραστούν. Στην πραγματικότητα αυτός τρέχει μπροστά κι εκείνα πίσω του
διογκώνονται. Το ερώτημα επομένως «ώς πού θα φθάσει;» δεν έχει νόημα στην
περίπτωσή του. Ικανός είναι ο ανασφαλής θεατρίνος να κάνει τα πάντα, όντας
βέβαιος πως όσο πιο ισχυρή είναι μια εντύπωση τόσο γρηγορότερα σβήνει την κακή
προηγούμενη.

Στο σημείο αυτό η επιχείρηση καταρρέει. Γιατί δεν ξεθωριάζουν τόσο εύκολα οι
εντυπώσεις. Αρχίζει μάλιστα το κοινό να θίγεται, επειδή ο ισχυρός ή ο διάσημος
μη υπομένοντας τις αμφιβολίες του προσπαθεί να τις διαλύσει με μια νέα
προσπάθεια γοητείας. Να γοητεύσει όμως ποιους;

Στη χώρα μας το μεγάλο κοινό θέλει να συμπαθεί, όχι να θαυμάζει. Όποιος λοιπόν
έχει κατά νου να υψωθεί λίγο πάνω από το πλήθος και από εκεί να ρίξει προς τα
κάτω ένα βλέμμα εξουσίας και σαγήνης, θα νιώσει γρήγορα μια δύναμη ακατανίκητη
να τον τραβάει προς το έδαφος. Δεν χρειάζονται τόσα κόλπα, του φωνάζουν. Δεν
χρειάζεται κανένα χάρισμα που να επιφέρει άνωθεν την τάξη. Εδώ κάτω μπορούν
όλα να τακτοποιηθούν μεταξύ μας, με την τριβή, τα μικρά επεισόδια που μας
κρατάνε σε φόρμα, με αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο σύμφωνα με το οποίο δεν
επιτρέπεται σε κανέναν (ούτε καν στον ηγέτη) να το «παρακάνει».

Αν μιλώντας κάποιος επεκτείνεται σε διάφορα ζητήματα, τον υποπτεύονται πως
θέλει να δείξει ότι τα «ξέρει όλα». Αν τονίσει πως τον καίει ένα πρόβλημα και
ζητά να το λύσει, θα πουν πως διαφημίζει ένα δήθεν πάθος του. Φυσικά, δεν
αποκλείεται να παραχωρηθεί και σ’ αυτόν ένα χειροκρότημα ή μερικές ψήφοι. Πολύ
σύντομα όμως, θα αποσυρθούν. Μήπως για να μεταφερθούν σ’ έναν διαφορετικό τύπο
performer; Στον μετρημένο, ας πούμε. Αυτόν που συγκρατεί τις κινήσεις του και
εμφανίζεται απλός και καταδεκτικός, πολύ κοντά στους ανώνυμους πολλούς.

Θα έχει, πράγματι, και αυτός μια κάποια ανταμοιβή. Μικρή όμως, και οπωσδήποτε
δοσμένη χωρίς ενθουσιασμό. Το να παραδέχεσαι κάποιον που δεν επιδιώκει παρά να
σου μοιάζει, καταντάει βαρετό.

Κι έτσι τιμωρώντας άλλοτε τον «πολύ» και άλλοτε τον «λίγο», το κοινό επιδιώκει
να κρατήσει το μόνο προνόμιο που διαθέτει. Να συντηρεί την αβεβαιότητα. Να
κάνει το δημόσιο θέατρο μιαν υπόθεση όλο απρόοπτα, πολύ άναρχη για να
σκηνοθετηθεί. Τουλάχιστον, όχι με τον τρόπο που θα ήθελαν οι άνθρωποι του
μάρκετινγκ και των σφυγμομετρήσεων.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών