Ο οίκος ως κλωβός

Η Λήδα Πρωτοψάλτη είναι η Μπερνάρντα Άλμπα στην παράσταση που σκηνοθετεί ο Θανάσης Παπαγεωργίου

Αυλές, αυλές βασιλικές, στρατόπεδα, κρεβατοκάμαρες, σαλόνια, ξενοδοχεία,
προθάλαμοι της εξουσίας, σχολικές αίθουσες, αίθουσες δικαστηρίων, φυλακές κτλ.
Δεν γνωρίζω μια ιστορική θεατρολογική μελέτη που να ασχολήθηκε με την
δραματουργική εξέλιξη των «οίκων», των σπιτιών, ως συμβόλων ιδεολογικών,
ηθικών, μεταφυσικών. Από το Μέγαρο των Μυκηνών στην Ορέστεια ώς την οικία του
Αδμήτου και της Αλκήστιδος και του Ιάσονος και της Μήδειας και ώς το σπίτι του
Δικαιοπόλιδος στους «Αχαρνείς», στο Κάστρο του Μάκβεθ και στον Πύργο της
Κύπρου στον Οθέλλο, τα σαλόνια του προέδρου και η χαμοκέλα του Μύλλερ στη
«Λουΐζα Μύλλερ» του Σίλλερ ώς το «Κουκλόσπιτο» του Ίψεν και την αγροικία στη
«Δεσποινίδα Τζούλια» του Στρίντμπεργκ, «Στο σπίτι των σπαραγμών» του Μπ. Σω,
στο αβέρτο του «Επιστάτη» και στην «Κιβωτό» του μπεκετικού «Τέλους του
παιχνιδιού», ο οίκος αποτελεί θεμελιώδες δραματολογικό σύμβολο, εργαλείο,
μέγα-σήμα. Στη νεοελληνική δραματουργία, και για να μείνω στα συμβολικότερα
οικήματα, παραπέμπω στο Σπίτι του Δαρείου Ρονκάλα στο «Βασιλικό» του Μάτεσι,
το σπίτι του Βιολάντη, της Βαλέραινας, το σπίτι του «Πειρασμού» του
Ξενόπουλου. Το νησιώτικο αρχοντικό της «Φλανδρώς» του Π. Χορν, ο Μανιάτικος
Πύργος της «Δράκαινας» του Μπόγρη. Το σπίτι-φυλακή στους «Νταντάδες» του
Σκούρτη, το σπίτι-αίνιγμα στον «Αντόνιο ή το μήνυμα» της Αναγνωστάκη, το
μεγαλοαστικό μέγαρο-κλοιός στην «Κοινή Λογική» του Μανιώτη, το αρχοντικό που
γίνεται εμπόρευμα στον «Δρόμο που περνά από μέσα» του Ι. Καμπανέλλη κτλ.

Στο θέατρο τα πάντα είναι ενδείκτες, παραπέμπουν πάντα σε μια δεύτερη,
θα ‘λεγα, θεατρικά μετωνυμική λειτουργία. Το εξωτερικό, π.χ., του Οίκου των
Μάννον στο «Πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα» του Ο’Νηλ. Στην πρώτη πράξη και
στην τελευταία που καρφώνονται από μέσα τα παράθυρα μετά τους καθαρτήριους
φόνους και τη μοναξιά της Ηλέκτρας ή το εσωτερικό της κολασμένης οικογένειας
των Αλβίνγκ στους «Βρυκόλακες» και στο «Ταξίδι της νύχτας μέσα στη μέρα» δεν
είναι μόνο περιβάλλοντα με κοινωνιολογικό, οικονομικό, αισθητικό ενδιαφέρον.
Είναι ψυχικά τοπία. Έχουν απορροφήσει κραυγές νεογέννητων, ρόγχους θανάτου,
ηδονικές κλίμακες, βουβά κλάματα. Από τους τοίχους δεν κρέμονται μόνο πορτρέτα
προγόνων, φωτογραφίες έντονης μνήμης, έργα τέχνης που υποδηλώνουν το γούστο
των κατοίκων τους. Από τους τοίχους ή τα ταβάνια κρέμονται ενοχές, ελπίδες,
ματαιώσεις, ψευδαισθήσεις, φαντασιώσεις, απόπειρες αποδράσεων και βαριές
σιωπές πένθους, κατάθλιψης ή περισυλλογής. Θυμηθείτε τα «Τείχη» του Καβάφη, το
«Σπίτι που έγινε φυτό» του Σεφέρη ή του Παλαμά «Το σπίτι που γεννήθηκα και ας
το πατούν οι ξένοι, στοιχειό είναι και με προσκαλεί, ψυχή και με προσμένει».

Στη Στοά ο Θανάσης Παπαγεωργίου έτσι ως σύμβολο, ως ερμηνευτικό κλειδί, ως
δραματουργικό καταλύτη αντιμετώπισε την πρόκληση του «Σπιτιού της Μπερνάρντα
Άλμπα» του Λόρκα. Εκμαίευσε από την Πεζανού το ωραιότερο και λειτουργικότερο
έως τώρα σκηνικό της. Το τραγικό παλίμψηστο του σπιτιού. Η ιστορία των τοίχων,
όπως αφηγούνται ό,τι αιώνες ηθικής κλεισούρας απορρόφησαν. Το δωμάτιο λιτό σαν
χώρος μοναστηριού, η τράπεζα και οι πάγκοι. Ασκητικός βίος, νηστεία ψυχών,
αυτοτιμωρία και βέβαια φαντασιώσεις, ονειρώξεις, ανεπίδοτες ερωτικές
εκπυρώσεις. Ο Παπαγεωργίου κατάλαβε πως πρωταγωνιστής του έργου είναι το σπίτι
και η ανδρική βαρβατίλα. Υπάρχει μια κωδική σκηνή στο έργο, όπου τα θηλυκά του
ασκηταριού ερεθίζονται από την οχεία των αλόγων στον στάβλο. Ο απαγορευμένος
έρωτας εξελίσσεται σε σεξουαλικό εφιάλτη, εντοπίζεται στο ζωώδες σμίξιμο, αφού
η έλλειψη επικοινωνίας με το άλλο φύλο αποκλείει την πνευματική επαφή και την
ψυχική προσέγγιση. Κυριαρχούν οι φαντασιώσεις των ερωτικών υγρών και η
πρωτόγονη όσφρηση, ό,τι δηλαδή κυριαρχεί στην ερωτική έλξη των ζώων.

Ο Παπαγεωργίου πρόσεξε ιδιαιτέρως και καλλιέργησε μιαν ατμόσφαιρα όπου οι
στερημένες γυναίκες, χύτρες που βράζουν έτοιμες να τινάξουν το καπάκι, είναι
συνεχώς με διεσταλμένα τα ρουθούνια τους. Μυρίζουν αρσενικό.

Τα κοστούμια της Πεζανού, νυχτικά έτοιμα να ξεχειλίσουν αχόρταγη σάρκα, ράσα
περίκλειστα, όπου μέσα τους σφαδάζουν φυλακισμένες ορμές, συμπληρώνουν τον
συμβολισμό του σπιτιού.

Η νέα μετάφραση της Κατερίνας Χαλκίδου, δραματικά καίρια και χωρίς τα
φορτία του αγροτισμού, που έφερε αναγκαία, για την εποχή της, η παλιά έξοχη
του Γκάτσου.

Βεβαίως, το σπίτι στοιχειώνει η Μπερνάρντα Άλμπα και το ελληνικό θέατρο
διαθέτει αυτήν τη στιγμή μια μεγάλη κυρία, ένα δαιμόνιο υποκριτικό αποταμίευμα
γνώσης, φαντασίας και ταλέντου. Τη Λήδα Πρωτοψάλτη. Έπλασε μιαν οικουρόν
δράκαινα, λιτή ως έκφραση, χωρίς πόζες ή ρητορείες και μελοδραματισμούς, αλλά
σκληρή σαν αδάμαντα. Εγώ έτσι θυμάμαι και τις δικές μας παλιές αρχόντισσες και
τις γιαγιάδες μας και τις μανάδες μας. Η έγνοια σκέπαζε τη στοργή, ο τρόμος
του κόσμου κουκούλωνε την τρυφερότητα. Τη γιαγιά μου τη φίλησα μόνο στο
φέρετρο κι εκείνη δεν με είχε φιλήσει ποτέ ούτε όταν ξαγρυπνούσε στις
αρρώστιες μου ούτε όταν είχα λόγους να επιθυμώ ως καταφύγιο την αγκαλιά της.
Εκείνες οι γυναίκες-θεσμοί, θεματοφύλακες των παραδόσεων, σαν τα ποιμενικά
σκυλιά, πάντα εν κινήσει, γυροφέρνουν το κοπάδι και γαβγίζουν τους ακάλεστους
και τον λύκο.

Δεν είναι ο χώρος εδώ και η κατάλληλη ευκαιρία για να μιλήσουμε με
ψυχαναλυτικούς όρους. Για μια πιθανή υστερία, με καλυμμένη κατάθλιψη εξαιτίας
της ματαίωσης της ερωτικής ζωής της Μπερνάρντας που προβάλλεται ως μίσος προς
τη σεξουαλικότητα και ενεργεί ως ευνουχιστική διαδικασία στις κόρες της. Η
Πρωτοψάλτη συνέθεσε μια συνταρακτική Μπερνάρντα, αδυσώπητη, αλλά όχι
απάνθρωπη. Το βάρος του οίκου της την πλακώνει και αποπειράται να βουλώσει με
τις σάρκες της τις ρωγμές που έχουν προκαλέσει στους αιωνόβιους τοίχους τα
ερωτικά βογκητά των θυγατέρων της.

Από τον υπόλοιπο θίασο, που υπηρέτησε με σεβασμό και μέτρο τη λιτή αλλά
συμβολική σκηνοθεσία (ο Παπαγεωργίου δεν έπεσε στην παγίδα της ηθογραφίας και
του νατουραλισμού, το ύφος της παράστασης έρχεται να συμπληρώσει τον
λειτουργικό εξπρεσιονισμό της «Εκάβης» του), ξεχωρίζει κανείς την ωριμότητα
και την σκηνική πυκνότητα της Αδριανής Τουντοπούλου, τον υποκριτικό
μινιμαλισμό ακριβείας τής Κοζαδίνου, τη συνεχή και διακεκριμένη ικανότητα της
Εύας Καμινάρη να συγκροτεί χαρακτήρες βάθους και να βρίσκει ακριβή
αντισηκώματα του συναισθήματος στη σωματική στάση, κίνηση και ήχο, τη συνέπεια
και τη σαφήνεια της Σουβατζή, το μέτρο της Χαντζίδου. Η Αδέλα της Ειρήνης
Ράπτη έχει ελαττώματα εκφοράς του λόγου και αστάθειες στα συναισθηματικά
περάσματα.

Η Ελένη Κουλουριώτη δεν μπόρεσε να ξεπεράσει το εμπόδιο της ηλικίας της και να
δώσει μια πειστική Μαρία Χοσέφα (έναν ρόλο με τον οποίο η Χριστίνα Καλογερίκου
ανταγωνίστηκε την Μπερνάντα της Παξινού!).

Ο Νίκος Ξυδάκης εξελίσσεται σε έναν ουσιαστικό συνθέτη για το θέατρο. Δεν
συνοδεύει, δεν υπογραμμίζει, συμπληρώνει και εμβαθύνει στις καταστάσεις και
τον ψυχισμό των προσώπων.

INFO

«Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα», στο Θέατρο «Στοά» (Μπισκίνη 33, 3η στάση
Ζωγράφου, τηλ. 010-7770.145)