ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πρόβατα επί σφαγήν;

Οι νικητές σκουπίσανε τα ματωμένα τους σπαθιά στ’ άσπρα πουκάμισα
των σκοτωμένων

(Ναζίμ Χικμέτ)

Η εξάρθρωση της Ι7 Νοέμβρη έδωσε την ευκαιρία για μια τεράστια επιχείρηση
ιδεολογικής χειραγώγησης. Με την καλλιέργεια κλίματος ανασφάλειας, φοβίας, με
την προτροπή από επίσημα χείλη στους πολίτες να γίνουν καταδότες, αφ’ ενός
μετατοπίζεται το ενδιαφέρον από τα κρίσιμα κοινωνικά και εθνικά προβλήματα
(Κυπριακό, Αιγαίο) προς έναν τεχνητά διογκωμένο κίνδυνο, και αφ’ ετέρου η
Αριστερά τίθεται σε ιδεολογικό διωγμό.

Ας είμαστε δίκαιοι: Όλοι δεν είναι «εισαγγελείς». Ενίοτε εμφανίζονται και
αριστεροί, που δίνουν συμβουλές στην Αριστερά – για το καλό της.

Έτσι, ο συνάδελφος κ. Καλοκαιρινός έγραφε προ ημερών: «Ο αριστερός θυσιάζει
τον εαυτό του, ενώ ο τρομοκράτης θυσιάζει τον άλλο. Για τον τρομοκράτη δεν
αμφιβάλλω, αλλά κάτι δεν μου πάει στην εικόνα του αριστερού ως προβάτου επί
σφαγήν ή ιδανικού αυτόχειρα (…). Βρίσκω κάπως σχηματικό και λίγο υποκριτικό
να ορίσουμε το μαζικό κίνημα της Αριστεράς σαν ένα πλήθος αγίων που
προσφέρονται στους άλλους (σε ποιους;) για να τους σφάξουν ή που κάνουν
χαρακίρι (…). Η πολιτική πράξη της Αριστεράς, που αναντίρρητα βασίζεται στην
κοινωνική ευαισθησία, πρέπει να πάψει να εγγράφεται στη σφαίρα της αγιότητας
και του μαρτυρίου». («ΤΑ ΝΕΑ», 1/10/2002).

Ώστε ο αριστερός άγεται ως πρόβατον επί σφαγήν; Ας μιλήσουμε με αίσθηση
ευθύνης, ως πολίτες που έχουν δημόσιο λόγο.

Ο Μαρξ είχε ορίσει την ιστορία ως ιστορία της πάλης των τάξεων. Ο αφορισμός
συμπυκνώνει την τραγικότητα του ιστορικού γίγνεσθαι. Φυσικά ο Μαρξ δεν είναι
αυτός που ανακάλυψε την πάλη των τάξεων. Πριν απ’ αυτόν την είχε ζήσει και
περιγράψει ο Θουκυδίδης, αστοί ιστορικοί (π.χ. της Γαλλικής Επανάστασης), ο
Χέγκελ με τον δικό του τρόπο, κ.λπ. Ο Μαρξ ανέλυσε τις αιτίες και προδιέγραψε
το τέλος (για μας το ενδεχόμενο τέλος) της πάλης των τάξεων με την
κομμουνιστική κοινωνία.

Πάλη των τάξεων: εκμετάλλευση, πόλεμοι, κοινωνικές συγκρούσεις, εμφύλιοι
πόλεμοι. Θύτες και θύματα. Στους πολέμους τα θύματα και από τις δύο πλευρές
οδηγούνται παρά τη θέλησή τους στην αλληλοσφαγή. (Η Ιφιγένεια δεν πήγε,
φυσικά, με τη θέλησή της στην Αυλίδα). Αλλά η αλληλοσφαγή δικαιώνεται με τις
ευλογίες των Εκκλησιών και υψώνεται στη σφαίρα του «ιδανικού» από τους
γραφιάδες. (Για να βαστάξει πιο πολύ το μακελιό /νάστε καλά της πέννας οι
ανδριωμένοι – Κώστας Βάρναλης). Στις κοινωνικές και στις εμφύλιες
συγκρούσεις, αντίθετα, καθένας επιλέγει το χαράκωμά του. Από εδώ ή από εκεί
(φυσικά υπάρχουν και αυτοί που εφαρμόζουν το του Μπρεχτ: «φωτιά
μπροστά, πίσω φωτιά, καταμεσίς να μένεις»). Οι κοινωνικές
και οι εμφύλιες συγκρούσεις έχουν σαφές ταξικό περιεχόμενο. Αλλά και αυτές
εξιδανικεύονται και «δικαιώνονται» στη σφαίρα της ιδεολογίας.

Στο σύμπαν της ιδεολογίας υπάρχει το φαντασιακό ως εγγενές στοιχείο. Αλλά η
ιδεολογία, αντίθετα με ό,τι υποστηρίζει ο κ. Καλοκαιρινός, δεν ανάγεται στις
φαντασιακές σχέσεις των ανθρώπων με τις συνθήκες ύπαρξής τους. (Ο Μαρξ με αυτή
τη φράση εννοούσε την ιδεολογία της κυρίαρχης τάξης της Γερμανίας). Ως
συνέπεια, η κοινωνική λειτουργία των αντίθετων ιδεολογιών και η ηθική τους
ποιότητα δεν ταυτίζονται, εφόσον υπηρετούν αντίθετα συμφέροντα και αντίθετες
μορφές κοινωνικής συμβίωσης.

Ο αριστερός επιλέγει συνειδητά το «στρατόπεδό» του. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο
συναισθηματικός και ο διανοητικός του κόσμος είναι απαλλαγμένος από
ιδεολογικά στοιχεία. Όμως ο στόχος είναι σαφής: ανατροπή της υπάρχουσας
πραγματικότητας και δημιουργία μιας κοινωνίας χωρίς τάξεις, εκμετάλλευση και
πολέμους. Αλλά σε περιόδους όξυνσης των κοινωνικών αντιθέσεων, ο αγωνιστής θα
βρεθεί ίσως μπροστά στο δίλημμα: ζωή ή θάνατος. Και τότε οφείλει να επιλέξει.
Και η επιλογή ενώ θεμελιώνεται σε έλλογα στοιχεία, ενώ είναι μια πολιτική και
ηθική επιλογή, εντούτοις υπερβαίνει το σύνολο των προσδιοριστικών όρων της.
Δεν είναι δυνατόν να ερμηνεύσουμε «αιτιοκρατικά» την απόφαση εκείνου που
επιλέγει το εκτελεστικό απόσπασμα από τη ζωή. Αλλά εκείνος που επιλέγει τον
θάνατο το κάνει επειδή αγαπά τη ζωή. Μπροστά του ας σταθούμε μόνο με δέος,
δοθέντος ότι η απόφασή του υπερβαίνει τις δυνατότητες της νοητικής ερμηνείας.

Οι αριστεροί δεν προσφέρονται να τους σφάξουν. Οι χριστιανοί, όταν
κατασπαράσσονταν από τα θηρία, έλπιζαν στην ουράνια ανταμοιβή. Οι αριστεροί
δεν ελπίζουν σε τίποτα προσωπικό – επίγειο ή επουράνιο. Όπως έγραφε ο Καντ, «ο
άθεος δεν προσδοκά καμία προσωπική ανταμοιβή, ούτε σ’ αυτόν ούτε σε κάποιον
άλλο κόσμο. Εκπληρώνει το καθήκον του με αφιλοκερδή τρόπο» (Κριτική του
Πρακτικού Λόγου).

Στη γλώσσα της Αριστεράς, «για μια ειρηνεμένη ανθρωπότητα». Ας σταθούμε με
σεβασμό μπροστά σ’ αυτή την ακραία πράξη ανθρώπινης αλληλεγγύης. Ο πεζός λόγος
δεν αρκεί. Θα καταφύγουμε λοιπόν στην ποίηση: Αλίκη («υπαρκτή και
εκτελεσμένη»): «Αν έλεγα ένα “ναι” / δε θάπιναν στο σπίτι μας τόσα φαρμάκια
/ και θάβλεπα πολλές ακόμα ανοίξεις». Και η Άρτεμις: «Εμπρός! τι
περιμένετε; Βιαστείτε! / ν’ ακούσετε ζητάτε την τελευταία μου
θέληση; / είμαι δεκαεννέα χρονών. Δεν θέλω να πεθάνω». Και η
Αναΐς: «Είμαι τόσο μακριά μητέρα απ’ το σπίτι μας / τον τάφο μου άνοιξε
σήμερα ένας εργάτης / δεν ξέρει πως πεθαίνω και γι’ αυτόν». (Ρίτας Μπούμη
– Παπά, Χίλια σκοτωμένα κορίτσια, Αθήνα 1963). Λοιπόν;

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.