ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τρομο-αλήθειες και ψεύδη

Η τρομο-υστερία και η συνεχιζόμενη τηλεοπτική επανατροφοδότησή της δεν είναι
βέβαια ένα συγκρίσιμο με την τρομοκρατία μέγεθος, όμως μπορεί να έχει
εξαιρετικά βλαβερές συνέπειες.

Η στηλίτευση της τρομο-υστερίας κινδυνεύει να εκληφθεί σαν ένα σημάδι ανοχής –
έστω άρρητης – στην τρομοκρατία. Τίποτε το πιο επικίνδυνα αποπροσανατολιστικό.

Πίσω από μια τέτοια στάση καιροφυλακτεί η ποινικοποίηση της κριτικής σκέψης. Η
ενοχοποίηση της αμφισβήτησης που υπονομεύει την ίδια την ελευθερία της σκέψης.

Αξίζει όμως να μην ενδώσουμε στην ευκολία μιας αφοριστικής, απλουστευτικής
σκέψης που αρκείται στο να καταγγέλλει δίχως να διερωτάται, να αφορίζει δίχως
να κατανοεί. Ενδίδοντας εν τέλει στις προδιαγραφές μιας κοινωνίας τού θεάματος
που όλα τα αλέθει, όλα τα μετατρέπει σε εύπεπτα και προσφιλή για το φιλοθεάμον
κοινό υλικά.

Κι όμως, η τρομοκρατία ως καταλύτης γέννησε – ή έστω θα άξιζε να γεννήσει –
εκτός από την αναγκαία καταδίκη της και ορισμένα «διαταρακτικά» ερωτήματα.

Τι είναι «γεγονός»; Τι είναι αλήθεια, τι ψεύδος, τι είναι κατασκευασμένο
ψεύδος, τι αθέλητο ή ηθελημένο ψεύδος; Ποια είναι τα κίνητρα μιας
συμπεριφοράς, μιας ακραίας απαράδεκτης, ακόμα και αναίσχυντης συμπεριφοράς;
Πόσο ορατά διά γυμνού οφθαλμού είναι τα κίνητρα αυτά; Πόσο γνωστά είναι ακόμα
και στον ίδιο τον δράστη; Πού βρίσκεται η αλήθεια; Και εν τέλει η αλήθεια αυτή
είναι νομικής, πολιτικής, υπαρξιακής, ή κοινωνιολογικής φύσεως; Ή μήπως κάτι
που εμπεριέχει ολίγον από αυτά; Ένα εκρηκτικό δηλαδή μείγμα που θα προκύψει ως
τελικό προϊόν, και πόσο αυτό το τελικό προϊόν θα αντανακλά το αρχικό του
αίτιο;

Όλα αυτά φέρνουν στον νου τον περίφημο στίχο του ποιητή «τι είναι Θεός, τι μη
Θεός και τι τ’ ανάμεσά τους».

Στη θέση των ανοιχτών ερωτημάτων υπάρχει ένα αξίωμα που συνεχώς
επιβεβαιώνεται: «Αν ορίσεις κάτι σαν πραγματικό γίνεται πραγματικό στις
συνέπειές του».

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η περίφημη πορεία της περασμένης Τρίτης.

Εκείνο που έγινε σαφές μέσα από ένα συγκεκριμενο είδος τηλεοπτικής κάλυψης
είναι η αβυσσαλέα απόσταση που χωρίζει ένα «γεγονός» από την αναπαράστασή του.
Η αναπαράσταση ενός γεγονότος είναι κάτι το εντελώς διαφορετικό από αυτό το
ίδιο το γεγονός.

Επί ώρες να παρακολουθείς και μάλιστα σε συνεχή ροή σε ορισμένα κανάλια την
ολιγάριθμη πορεία, ένα συνονθύλευμα ετερόκλητων στοιχείων, ετερόκλητων
προθέσεων και διαθέσεων.

Κατά πόσο αυτό συνιστά είδηση, και μάλιστα πρώτη είδηση;

Αν είναι πρώτη είδηση, είναι διαστροφή της πρώτης είδησης.

Αν είναι ψυχαγωγία, είναι διαστροφή της ψυχαγωγίας.

Δεν ενημερώνει μια τέτοια υπερ-κάλυψη και ακόμα λιγότερο φυσικά δεν ψυχαγωγεί.

Για να αναφερθώ στις βασικές λειτουργίες της τηλεόρασης, που υποτίθεται είναι
η ενημέρωση, η ψυχαγωγία, η πληροφόρηση.

Βέβαια η τηλε-ενημέρωση δεν είναι ποτέ απλή ενημέρωση. Είναι τέτοια η δύναμη
του μέσου ώστε η εικόνα δεν μας εισάγει μόνο σε κάτι που γίνεται αλλά και σε
κάτι που αξίζει να γίνεται. Σε κάτι δηλαδή που ορίζεται ως σημαντικό. Πίσω από
μια «δήθεν απλή» καταγραφή ενός γεγονότος ελλοχεύει πάντα η ιεράρχηση και η
σημασιοδότησή του.

Η δημοσιοποίηση, ο υπερ-φωτισμός, η προσφορά δημοσίου βήματος γιγαντώνει το
γεγονός, το κάνει πιο υπαρκτό απ’ ό,τι είναι. Προδίδει μια ταυτότητα στον
δράστη και τον εξωθεί εφεξής να λειτουργεί μέσα από αυτή την ταυτότητα.

Και βέβαια δυο τρία απεχθή μεμονωμένα συνθήματα δεν αποτελούν κοινωνικό
φαινόμενο, εκτός και αν εμείς του αποδώσουμε μια τέτοια σημασία και το
κατασκευάσουμε ως τέτοιο.

Ούτε στο όνειρό του ο κουκουλοφόρος συνθηματολόγος δεν θα ήλπιζε να έχει τη
δημοσιότητα που απέκτησε το προκλητικό του σύνθημα.

Τι θέλουν, τι επιδιώκουν τα ανεγκέφαλα συνθήματα; Μα να μας προκαλέσουν, να
μας γεμίσουν απέχθεια, οργή, θυμό, είναι μια ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΥΦΛΗ, ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΣΤΟ
ΚΕΝΟ.

Επιδιώκουν αυτό ακριβώς που κέρδισαν. Την οργή και την απέχθειά μας.

Η δημοσιότητα άλλο δεν κάνει από το να αναπαράγει και να επανατροφοδοτεί την
ακρότητα αυτών των επιδιώξεων.

Ποιος βγαίνει κερδισμένος;

Η ακροαματικότητα κατ’ αρχήν και η μετατροπή ενός εξαιρετικά σοβαρού ζητήματος
σε θέαμα.

Η ακύρωση της σημασίας μιας σοβαρής πολιτικής ανάλυσης που αναζητεί το νόημα
και τα αίτια και δεν αρκείται στην προφανή έλλογη και εύλογη καταδίκη.
Οτιδήποτε όμως δεν προσφέρεται για εικόνα, για θέαμα, για συγκίνηση, για
τζερτζελέ, δεν ενδιαφέρει. Είναι ένα πλεονάζον, περιττό υλικό.

Ένας τεράστιος αποπροσανατολισμός. Έτσι επιτυγχάνεται μια μεταφορά του κέντρου
βάρους από το σημαντικό στο ασήμαντο. Από κεντρικό στο περιφερειακό. Κερδίζει
το θέαμα, χάνει όμως η Δημοκρατία.

Το συνεχώς εντεινόμενο κλίμα ανασφάλειας που καλλιεργείται στον πολίτη, στον
τηλε-πολίτη, διαχέοντας επιφύλαξη, φόβο και σενάρια συνωμοσίας παντού, συνιστά
έναν κακό σύμβουλο για το δημοκρατικό πολίτευμα, έναν κακό σύμβουλο για τους
ελεύθερα σκεπτόμενους ανθρώπους.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.