Η κοινωνία στο προσκήνιο

Πρέπει να γυρίσω λίγο πίσω και να προσπαθήσω να εξηγήσω με δυο λόγια γιατί το
συγκεκριμένο εκλογικό αποτέλεσμα του 1958 ήταν τόσο σημαντικό.

Τη νίκη της στον Εμφύλιο η Δεξιά έπρεπε να την κατοχυρώσει και να την
εδραιώσει, να τη «δέσει» με μια νέα «νίκη», αυτήν της εθνικοφροσύνης, η οποία
θα γινόταν κανόνας του κοινωνικού βίου· αυτό δεν ήταν δυνατό να επιτευχθεί αν
δεν διαμορφώνονταν οι όροι ενός νέου διχασμού, τύπου 1915, αλλά με φόντο τώρα
τα δεδομένα της Εθνικής Αντίστασης και του Εμφυλίου. Επρόκειτο για μια
ολόκληρη επιχείρηση που μέρος της ήταν η διαμόρφωση συνθηκών αντίστοιχου
διχασμού και στον απελευθερωτικό αγώνα στην Κύπρο, όπως έγραψα πρόσφατα και
γι’ αυτό δεν επανέρχομαι, πολύ περισσότερο που ο κυπριακός αγώνας είχε
συνταράξει την ελλαδική κοινωνία με τρόπο που εμπόδιζε την εφαρμογή των
σχεδίων της Δεξιάς· και αμέσως μετά ήρθε το υψηλό ποσοστό της ΕΔΑ.

Η ελληνική δεκαετία του ’60 είναι από τις σπάνιες στην Ιστορία μικροπεριόδους
με σαφή χρονικά όρια· μια δεκαετία με αρχή, μέση και τέλος: αρχίζει ακριβώς με
τις κοινοβουλευτικές εκλογές του 1958 και τελειώνει με την επιβολή της
στρατιωτικής δικτατορίας του 1967· στο μέσο περίπου της περιόδου ευχερώς
τοποθετούνται σημαντικά γεγονότα όπως ό,τι έχουμε ονομάσει Ανένδοτος Αγώνας, η
δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ Γρ. Λαμπράκη και οι εκλογές του 1963 με τη φυγή
του Κ. Καραμανλή που τις ακολούθησε.

Αυτήν τη δεκαετία πρέπει να τη μάθουμε καλά για δύο λόγους: τότε τέθηκαν οι
βάσεις νέων κοινωνικών σχέσεων που προσδιόρισαν τους πολιτικούς –
εξουσιαστικούς συσχετισμούς μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990 περίπου
και, συγχρόνως, είναι μια περίοδος όπου στο επίπεδο της πολιτικής και
ιδεολογικής κουλτούρας απέχει πολύ, μα πάρα πολύ, από τη σημερινή. Αρκεί να
θυμίσω, για να ενισχύσω αυτήν την τελευταία παρατήρηση, ότι τότε, στον στρατό,
ένα από τα σχεδόν καθημερινά «άσματα» έλεγε τα εξής: «Κι ο στρατός μας που
πήγε στην Κορέα πολεμούσε για τα ιδανικά, είχε πνίξει τους κίτρινους στο αίμα
δείχνοντάς τους τι θα πει ελευθεριά»!

Η δική μου παρέμβαση για να γνωρίσουμε αυτήν τη δεκαετία, η οποία είναι
αδύνατο να ολοκληρωθεί στη σημερινή επιφυλλίδα, ας θεωρηθεί ως μια πρόσκληση
για μελέτη των πραγματικοτήτων που τη χαρακτηρίζουν. Ας σημειώσω, πάντως,
προτού προχωρήσω ότι άλλοι δεν θα συμφωνούσαν με τη δική μου χρονική
οριοθέτηση της δεκαετίας, γιατί τη θεωρούν μακρά δεκαετία και την επεκτείνουν
έως την πτώση της δικτατορίας· διαφωνία μπορεί να διατυπωθεί και ως προς το
χρονικό σημείο «έναρξης» γιατί και το 1961 και το ζήτημα της «βίας και
νοθείας» κατά τις εκλογές του έτους αυτού θα μπορούσε να θεωρηθεί ως τέτοιο. Η
συγκεκριμένη διαφωνία δεν είναι χωρίς σημασία, αφού ο ίδιος ο ιστορικός χρόνος
δεν είναι χωρίς σημασία: οι κοινωνίες πορεύονται ως σύνολα και εκφράζονται,
έτσι ή αλλιώς, έπειτα από συνολικές επεξεργασίες και ιεραρχήσεις των
γεγονότων· οι ίδιες μάς δείχνουν τα σημεία των τομών και τη συγκρότηση του
ιστορικού χρόνου. Αν όμως επιχειρηματολογήσω και άλλο για τα χρονικά όρια της
δεκαετίας, μπορεί και να μην καταφέρω να πω τίποτε για τα «πεπραγμένα» της.

Το κύριο χαρακτηριστικό της δεκαετίας του ’60 είναι ότι η κοινωνία βρέθηκε,
λέει και ο τίτλος, στο προσκήνιο, κάτι που είχε να συμβεί από λίγο πριν από τη
δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936· και βρέθηκε στο προσκήνιο με πολλούς
τρόπους και από πολλές απόψεις: είτε ως, ταυτόχρονα, φοβισμένη, διωκόμενη και
εξεγειρόμενη, είτε ως ραγδαία και, εν πολλοίς βίαια, μεταβαλλόμενη.
Οπωσδήποτε, η κοινωνία βρέθηκε στο προσκήνιο σε αντιπαλότητα και σε ανοιχτή
σύγκρουση με τις εξουσίες – αντιπαλότητα και σύγκρουση όμως που εκκινούσε από
τις εξουσίες: τώρα η κοινωνία έχει πάψει να «υφίσταται» μόνον και εκφράζεται,
δρα και αντιδρά.

Ας ξαναπιάσουμε όμως τα ιστορικά σημεία που ορίζουν χρονικά τη δεκαετία
μας. Οι κοινοβουλευτικές εκλογές του 1958 έφεραν κυρίαρχους στη Βουλή τους
μονομάχους του Εμφυλίου: κυβέρνηση η Δεξιά, αξιωματική αντιπολίτευση η
Αριστερά. Στο άλλο χρονικό άκρο η στρατιωτική δικτατορία της 21ης Απριλίου
1967 έμοιαζε με καθυστερημένη επιβολή της λογικής των νικητών του Εμφυλίου:
παρά τα σκληρά διοικητικά και αστυνομικά μέτρα, η κοινοβουλευτική Δεξιά δεν
είχε κατορθώσει να εξουθενώσει την κοινωνία· αντίθετα, η έγερση των κοινωνικών
συνειδήσεων όλης της κοινωνίας, που δεν οφειλόταν αποκλειστικά στα
κατασταλτικά μέτρα, θα μπορούσε να ανατρέψει το αποτέλεσμα του Εμφυλίου σε
σύντομο χρονικό διάστημα, κάτι που «ανησυχούσε» τον στρατό.

Πρέπει όμως να διακόψω εδώ· θα συνεχίσω την επόμενη φορά.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.