Για έναν τόπο ουτοπίας

Υπάρχουν στον τόπο μας υπέροχα και άρτια οργανωμένα μουσεία, αρχαιολογικά,
ιστορικά, λαογραφικά, πινακοθήκες, πολεμικά κ.ά. Ένα Μουσείο των Παραστατικών
Τεχνών απουσιάζει. Υπάρχει, βέβαια, το πολύτιμο Θεατρικό Μουσείο, υπάρχει η
μοναδική του Βιβλιοθήκη (η πληρέστερη με έργα του περασμένου αιώνα), το αρχείο
του (φωτογραφιών, προγραμμάτων, αφισών, μαγευτικών ταινιών, βίντεο, κυρίως
αποκομμάτων του Τύπου από τις αρχές του αιώνα)· υπάρχει, αλλά τα πολύτιμα
κειμήλια (κοστούμια, μακέτες, πλαστικές μακέτες, θεατρικά αντικείμενα,
προσωπικά είδη σημαντικών συγγραφέων, σκηνοθετών, ηθοποιών) είναι ασφυκτικά
στριμωγμένα στο υγρό, τελείως ακατάλληλο υπόγειο του Πνευματικού Κέντρου του
δήμου. Τώρα, λόγω ανακαινίσεως του Κτιρίου Παλαμά, όπου στεγαζόταν η
Βιβλιοθήκη και το αρχείο αποκομμάτων, προς χρήσιν κυρίως θεατρολόγων και
φοιτητών, μετακομίζει αυτό το αλληλένδετο με τον εκθεσιακό χώρο και το
υπόλοιπο αρχείο τμήμα, δύο χιλιόμετρα μακριά!

Υπάρχει, έστω μέσα στην κτιριακή μιζέρια, το Θεατρικό Μουσείο, ένα από τα
πλουσιότερα σε υλικό της Ευρώπης. Δεν υπάρχει όμως Μουσείο του Εθνικού
Θεάτρου, της Λυρικής Σκηνής, του χορού, του κουκλοθεάτρου, του Καραγκιόζη, του
κινηματογράφου. Για τον κινηματογράφο, δικαίως, έχει αναγγελθεί μουσείο στη
Θεσσαλονίκη. Η Αθήνα, όμως, φιλοξενεί την Κινηματογραφική Λέσχη, που μας
γαλούχησε όλους. Η Θεσσαλονίκη, δικαίως, θα φιλοξενήσει φωτογραφίες, αφίσες,
γιγαντοαφίσες, τεκμήρια και ταινίες της ιστορίας του ελληνικού κινηματογράφου.
Έτσι πρέπει, μια και στη συμπρωτεύουσα εδρεύει το Φεστιβάλ Κινηματογράφου. Οι
άλλες, όμως, παραστατικές τέχνες;

Τις προάλλες, που την προσοχή μας προσείλκυσε το επιτυχές φεστιβάλ των
«12 Μονολόγων» στην περιοχή του Μεταξουργείου, απολαμβάνοντας τα ωραία βράδια
με τα θεατρικά τραγούδια της Τσανακλίδου και του Κηλαηδόνη, μας απέσπασε την
προσοχή ένα ωραίο ερείπιο στη μια πλευρά της ανώνυμης πλατείας, στο τέρμα της
οδού Ακαδήμου. Πρόκειται για το Μεταξουργείο, το εργοστάσιο της επεξεργασίας
της μετάξης, απ’ όπου πήρε το όνομά της η περιοχή. Είχα μάλιστα την τύχη να δω
και ένα «σκηνικό», το οποίο πρόκειται προσωρινά να καλύψει τα ερείπια, που
ετοίμασε το επιτελείο της άξιας και πανάξιας Εταιρείας Ενοποίησης των
Αρχαιολογικών Χώρων. Έμαθα πως το εξαίσιο αυτό κτίριο ανήκει στον Δήμο
Αθηναίων. Μία εβδομάδα πριν από τις δημοτικές εκλογές, ρίχνω την ιδέα αυτό το
κτίσμα να αποτελέσει το μελλοντικό Μουσείο Παραστατικών Τεχνών της Ελλάδος. Αν
υπάρχει καλή πίστη, ο δήμος, το υπουργείο Πολιτισμού και οι ιδιωτικοί και
δημόσιοι φορείς που κατέχουν υλικό και τεκμήρια θα βρουν τρόπο να χαρίσουν
στην Αθήνα, στην Ελλάδα και στην Επιστήμη (χωρίς μεγάλα λόγια) της Ευρώπης ένα
ελληνομουσείο τεχνών.

Ας μου επιτραπεί να περιγράψω τον τρόπο με τον οποίο ο τόπος αυτός θα
φιλοξενήσει την καλλιτεχνική ουτοπία. Γιατί, βέβαια, οι τέχνες είναι ουτοπία,
αφού εκφράζουν μιαν άλλη πραγματικότητα, ένα πλατωνικό όντως ον.

Κατ’ αρχάς δεν χρειάζεται το υλικό των διαφόρων τεχνών και των οργανισμών που
το κατέχουν να είναι ενιαία εκτιθέμενο. Ό,τι έχει σχέση με μουσειακό υλικό
μπορεί να κρατάει, σε τμήματα ξεχωριστά του μουσείου, την αυτονομία του. Το
υπάρχον Θεατρικό Μουσείο, το Εθνικό Θέατρο, η Λυρική Σκηνή μπορούν να εκθέτουν
σε ειδικές, ξεχωριστές αίθουσες, τα τεκμήρια της ιστορίας τους. Κοστούμια,
μακέτες, φωτογραφικό υλικό, αφίσες. Ο χορός, όμως, ο Καραγκιόζης, το
κουκλοθέατρο, πιθανόν η επιθεώρηση, η οπερέτα (που ευδοκίμησε πριν από την
ίδρυση Κρατικής Λυρικής Σκηνής) και τα τεκμήρια του ευρωπαϊκού κινηματογράφου
σε συσχετισμό με την ελληνική του πρόσληψη (αφίσες, περιοδικά, φωτογραφίες,
γιγαντοαφίσες) θα πρέπει να εκτεθούν ενιαία. Φρονώ ότι το κατ’ εξοχήν αρχειακό
υλικό (χειρόγραφα, προγράμματα, φωτογραφίες, ηχητικές και οπτικές αποτυπώσεις,
περιοδικός και καθημερινός Τύπος, αποκόμματα Τύπου, μηχανογραφημένο
πληροφοριακό υλικό – παραστασιολογία, βιβλιογραφία, ορολογία κ.λπ.) θα πρέπει
να έχουν ενιαία διαχείριση, έστω κι αν καθένα από τα τεκμήρια φέρει σφραγίδα
που θα αναπέμπει στον θεσμικό του ιδιοκτήτη. Ο Σακελλάριος, π.χ., έχει γράψει
θεατρικά έργα, σενάρια, τραγούδια, νούμερα επιθεώρησης, έχει σκηνοθετήσει
θεατρικά έργα δικά του και ξένα και έχει σκηνοθετήσει φιλμ. Ο Κατράκης υπήρξε
ηθοποιός του θεάτρου και του κινηματογράφου, θιασάρχης, αλλά και ηθοποιός των
κρατικών θεάτρων, το ίδιο ο Αλεξανδράκης. Δεν μπορεί να γίνει έρευνα χωρίς μια
ενιαία πηγή πληροφοριών. Βλέπω, λοιπόν, το μελλοντικό Μουσείο Παραστατικών
Τεχνών της Ελλάδος εγκατεστημένο σε δημοτικό κτίριο, στην ιστορική γειτονιά
του Μεταξουργείου, όπου για πολλά χρόνια, από τις αρχές του αιώνα, υπήρχε εκεί
το «θέατρο του Λαού», το θέατρο «Ερμής». Μπερντέδες Καραγκιόζη στις γύρω
γειτονιές, συχνά υπαίθριες κωμωδίες της Μπάτας, καφε-σαντάν, με την
επιχορήγηση του δήμου, του υπουργείου Πολιτισμού και του υπουργείου Παιδείας
(οι βιβλιοθήκες και η πανεπιστημιακή έρευνα εποπτεύονται από αυτό) να
φιλοξενεί τις συλλογές των θεατρικών μας οργανισμών και εταιρειών, να
αναπτύσσονται σε αυτόνομες αίθουσες η ιστορία 150 χρόνων θεάτρου, Θεάτρου
Σκιών, εκατό χρόνων χορού και κινηματογράφου.

Ονειρεύομαι μια μεγάλη αίθουσα συνεδρίων και προβολών, όπου θα λειτουργεί
καθημερινά η Κινηματογραφική Λέσχη, θα διοργανώνονται δημόσιες συζητήσεις, θα
οργανώνονται συναντήσεις δημιουργών, θα γίνονται σεμινάρια. Σε μικρές αίθουσες
οι ερευνητές θα μπορούν να βλέπουν σε βίντεο μαγνητοσκοπημένες παραστάσεις, θα
ακούνε ραδιοφωνικές θεατρικές εκπομπές. Μια μεγάλη αίθουσα αναγνωστήριο θα
διατίθεται για τους ερευνητές και τους φιλαναγνώστες. Και, βέβαια, η σύγχρονη
τεχνολογία της πληροφορίας (υπολογιστές, διαδικτυακές διασυνδέσεις με δεδομένα
και βάσεις πληροφοριών με ξένα μουσεία και πανεπιστήμια).

Διοικητικά το Μουσείο Παραστατικών Τεχνών της Ελλάδος που θα διασώζει
κινδυνεύοντα αρχεία – της Πράτσικα, του χοροδράματος της Ραλλούς Μάνου, της
Ντόρας Στράτου, του Άρματος Θέσπιδος, τις φιγούρες του Βασίλαρου, του Σπαθάρη,
του Σπυρόπουλου, τον Μπαρμπα-Μυτούση (το αρχείο και τα κοστούμια των αδελφών
Καλουτά π.χ) – θα μπορεί να διοικείται από εκπροσώπους εκλεγμένους από τους
οργανισμούς και τις ιδιωτικές εταιρείες που είναι κάτοχοι υλικού. Το υλικό,
όπου ανήκει, θα παραχωρηθεί στο Μουσείο Παραστατικών Τεχνών ως χρησιδάνειο και
κάθε κάτοχος θα διατηρεί τα δικαιώματά του.

Ποιος έχει αυτήν τη στιγμή πρόσβαση στο υλικό της Λυρικής Σκηνής, στη
Βιβλιοθήκη (πλούσια και κλειδωμένη) του Εθνικού Θεάτρου, στο βεστιάριο του
χοροδράματος; Πού είναι ένας κατάλογος χειρογράφων θεατρικών έργων ή των
χιλιάδων αδημοσίευτων μεταφράσεων;

Διακονώ από τη σκοπιά μου το θέατρο σαράντα χρόνια και δεν υπάρχει ελεύθερη
πρόσβαση στο αρχείο του δασκάλου μου, του Ροντήρη. Δεν υπάρχει αρχειοθετημένο
και ταξινομημένο το αρχείο του Κουν, του Μουζενίδη η πλούσια βιβλιοθήκη.
Γνωρίζω πως πολλοί κάτοχοι αρχείων, κειμηλίων, διστάζουν να τα δώσουν, αφού
δεν γνωρίζουν τη μοίρα που θα τα περιμένει.

Δικαιούμαι ύστερα από σαράντα χρόνια να ονειρεύομαι, να ελπίζω στην ουτοπία
ενός μέλλοντος τόπου για να ανθήσει η πόα τής καλλιτεχνικής ουτοπίας.