ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ένα φάντασμα πλανιέται

Πριν από 150 χρόνια ο Καρλ Μαρξ έγραφε: «Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την
Ευρώπη: το φάντασμα του κομμουνισμού». Έκτοτε διάφοροι μετά Χριστόν προφήτες
πρόβλεψαν τον θάνατο του μαρξισμού (και του μη υπάρξαντος κομμουνισμού). Και
μετά την κατάρρευση του σοσιαλιστικού στρατοπέδου, οι επικήδειοι πήραν τον
χαρακτήρα επιβεβαιωμένης αλήθειας. Όμως το φάντασμα του μαρξισμού συνεχίζει να
στοιχειώνει τα μυαλά εκείνων που θέλουν να μας πείσουν για την έλευση του
τέλους της Ιστορίας. Πρόσφατη ελληνική περίπτωση ο κ. Ανδριανόπουλος, ο οποίος
συσχετίζει τη 17 Νοέμβρη με «τη συντριβή του μύθου της Αριστεράς». Εκείνο που
μένει πλέον είναι «η επιτάφιος περιφορά» αυτού του μύθου. Αριστερά και
μαρξισμός, ιστορικό απολίθωμα. Και οι εναπομείναντες μαρξιστές, «εκπρόσωποι
της ιδεολογικής αγκύλωσης». Ας μιλήσουμε όμως με βάση τα γεγονότα.

Ο μαρξισμός είναι μια συνολική κοσμοαντίληψη. Φιλοσοφία τού γίγνεσθαι της
φύσης και της κοινωνίας, που ολοκληρώνει τη μακρά φιλοσοφική παράδοση, οι
ρίζες της οποίας βρίσκονται στους Προσωκρατικούς, ιδιαίτερα στον Ηράκλειτο
(μονισμός και διαλεκτική), στον Αριστοτέλη και στους αρχαίους Ατομικούς. Η
μαρξιστική θεωρία διατυπώθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα, ως η θεωρητική έκφραση
της τότε κοινωνικής πραγματικότητας (του πρώιμου βιομηχανικού καπιταλισμού)
και των δεδομένων των φυσικών επιστημών. Ο μαρξισμός, συνεπώς, είναι εγγενώς
αντιδογματικός. Απόδειξη: η ανάπτυξη, παρά τις τραγωδίες και τις στρεβλώσεις
της μαρξιστικής θεωρίας σε όλα τα γνωστικά πεδία (οικονομία, ιστορία, θεωρία
της γνώσης κ.λπ.).

Ο μαρξισμός ανέπτυξε δημιουργικά τη μέθοδο (διαλεκτική), τη θεωρία της γνώσης
και τη θεωρία του είναι, μέσα από μια διαδικασία κριτικής ανάλυσης, σύνθεσης
και υπέρβασης των δεδομένων των επιστημών. Αλλά όπως έγραφε ο μεγάλος
ιδεαλιστής Χέγκελ, η φιλοσοφία είναι εις το έπακρον εχθρική στο αφηρημένο και
επιστρέφει στο συγκεκριμένο. Ως προς την κοινωνική πραγματικότητα, το
συγκεκριμένο του μαρξισμού είναι το γίγνεσθαι (και ειδικά οι αντινομίες) του
καπιταλισμού. Σύμφωνα με τις αναλύσεις του Μαρξ και των μετέπειτα θεωρητικών,
ο σοσιαλισμός, ως ιστορική άρνηση του καπιταλισμού, θα πραγμάτωνε μια αταξική
κοινωνία δικαιοσύνης και ελευθερίας.

Όμως, η πρώτη απόπειρα υπέρβασης της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας απέτυχε σχεδόν
παντού. Ένοχος, λοιπόν, ο μαρξισμός; Ας σημειώσουμε τα γεγονότα: Η ξένη
στρατιωτική επέμβαση μετά την Επανάσταση του ’17, η ήττα του ευρωπαϊκού
προλεταριάτου, η άνοδος του ναζισμού, ο Δεύτερος Παγκόσμιος και ο Ψυχρός
Πόλεμος υπήρξαν κύριες αιτίες για την αδυναμία να εδραιωθεί στη Σοβιετική
Ένωση μια πραγματική, βιώσιμη εργατική δημοκρατία. Ο Λένιν και η Λούξεμπουργκ
είχαν ήδη αναλύσει την τραγική πραγματικότητα με την οποίαν είχε να
αναμετρηθεί η νεαρή δημοκρατία των Σοβιέτ. Αθώος λοιπόν ο καπιταλισμός για την
αποτυχία του πρώτου σοσιαλιστικού εγχειρήματος; Και ο καπιταλισμός, με
επικεφαλής έκτοτε τις ΗΠΑ, εβομβάρδισε με πυρηνικά τη Χιροσίμα και το
Ναγκασάκι, εξαπέλυσε τους πολέμους της Κορέας και του Βιετνάμ με τα
εκατομμύρια των νεκρών, επέβαλε ή υπέθαλψε μεταπολεμικά δικτατορίες, στήριξε
τα αντεπαναστατικά κινήματα σε όλο τον κόσμο από τον Σουχάρτο μέχρι τους
Κόντρα και τελευταία διεξάγει τους πολέμους της Νέας Τάξης, με στόχο την
παγκόσμια ηγεμονία των ΗΠΑ. Και τώρα ετοιμάζουν τα βομβαρδιστικά τους εναντίον
του Ιράκ: υπέρ των πετρελαίων.

Η υπεράσπιση αυτού του βάρβαρου κόσμου συνδέεται οργανικά με την
κατασυκοφάντηση της Αριστεράς. Αλλά η Αριστερά, πολύμορφη, ενιαία μέσα στη
διαφορετικότητά της, υπήρξε η δημιουργική δύναμη του 20ού αιώνα (κοινωνικά
δικαιώματα, κοινωνικές επιστήμες, τέχνη, επιστήμη και φιλοσοφία της επιστήμης
κ.λπ.). Και αν σήμερα (ή: αν ακόμα) μπορούμε να μιλάμε ελεύθερα, αυτό
οφείλεται και στα 20 εκατομμύρια των νεκρών της Σοβιετικής Ένωσης, της κύριας
δύναμης της συντριβής της ναζιστικής πανούκλας.

Η μαρξιστική θεωρία, τέλος, συνεπάγεται μια ρητή πολιτική και ηθική δέσμευση.
Στους άθλιους καιρούς που ζούμε, είναι της μόδας να ταυτίζεται η ιδεολογική
και πολιτική συνέπεια με τον δογματισμό. Η μεταμόρφωση πολλών τέως «αριστερών»
σε οργανικούς ιδεολόγους του καπιταλισμού αναδεικνύει, ως αντιπαράδειγμα, την
ηθική τιμιότητα εκείνων που έλλογα παραμένουν συνεπείς, σε χαλεπούς καιρούς,
στις πεποιθήσεις τους. Και δεν είναι τυχαία, παρά τη συντριπτική επιβολή των
«ιδεών» του νεο-συντηρητισμού, η νέα άνθηση του μαρξιστικού – θεωρητικού λόγου
σε όλα τα πεδία, στις ΗΠΑ, τη Γαλλία, την Αγγλία, την Ιταλία, τη Γερμανία
κ.λπ.

Οι μαρξιστές επιδιώκουν την κριτική. Αλλά η κριτική προϋποθέτει γνώση των
κρινόμενων ιδεών (και πρακτικών). Στην αντίθετη περίπτωση, υποβαθμίζεται σε
ανούσια προπαγάνδα. Αλλά πέρα από τη γνώση των απόψεων που θέλουν να κρίνουν
οι διάφοροι προπαγανδιστές, καλό θα ήταν να έδειχναν και κάποιο σεβασμό στην
ιστορία και στα μαρτύρια της Αριστεράς. Τέλος: το σωκρατικό γνώθι σ’ αυτόν
είναι αναγκαίο αντίδοτο στον εκχυδαϊσμό του Λόγου.

Σημείωση: Ο τίτλος του άρθρου είναι του βιβλίου μου: «Ένα φάντασμα πλανιέται»,
Εκδόσεις Στάχυ, 1992.

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.