Τα Ιουλιανά, τα Αρχεία, η Ιστορία

Με αφορμή την αποδέσμευση τμήματος των Αρχείων των μυστικών υπηρεσιών των ΗΠΑ
για τα ελληνικά πολιτικά πράγματα κατά την κρίσιμη περίοδο 1965-1967 θέλω να
διατυπώσω μερικές σκέψεις μου για τη σχέση των Αρχείων με την Ιστορία και για
τον ρόλο του ιστορικού μέσα σ’ αυτήν τη σχέση· αφού παρατηρήσω ότι το αρχειακό
υλικό που επισήμως αποδεσμεύτηκε τώρα είναι μόνον αυτό που ανεπισήμως είχε
κατά καιρούς «αποδεσμευτεί» με κατεύθυνση τη δημοσιογραφική έρευνα.

Για να δούμε όμως τι λένε αυτά τα περιβόητα και εν τω μεταξύ μυθοποιημένα
Αρχεία ή τι συζητούσαν οι μυστικές εκθέσεις και προτάσεις με την κυβερνητική
εξωτερική πολιτική: ότι με κάθε τρόπο οι Παπανδρέου δεν έπρεπε, μετά τα
Ιουλιανά, να επανέλθουν στην εξουσία· είτε αρχικά, με εξαγορά βουλευτικών
ψήφων εμπιστοσύνης προς το τρίτο κυβερνητικό σχήμα της Αποστασίας, αυτό του
Στ. Στεφανόπουλου, είτε, πολύ αργότερα, ακόμη και με στρατιωτικό πραξικόπημα,
προκειμένου να μη διεξαχθούν οι εκλογές του Μαΐου 1967. Γιατί όλα αυτά; Διότι,
η επάνοδος των Παπανδρέου στην εξουσία θα σήμαινε τη σχετική αυτονόμηση της
εξωτερικής πολιτικής, σύναψη εμπορικών σχέσεων με χώρες του σοβιετικού ελέγχου
για πώληση ελληνικών προϊόντων και, πιθανότατα (ας προσθέσει και η αφεντιά
μου) αγορά από εκεί όπλων. Και, τέλος, ποιος ευθυνόταν για όλα αυτά – αφού
πρέπει πάντοτε να υπάρχει και ο κακός -; Το πρόβλημα ήταν ο Ανδρέας
Παπανδρέου, ασταθής και ευμετάβλητος στην πολιτική του, πάσχων και ελαφρώς από
την ασθένεια του αντιαμερικανισμού και ικανός να παρασύρει προς αυτήν την
κατεύθυνση τον γέροντα πατέρα του.

Τι πρέπει να κάνω, εγώ ο ιστορικός, με αυτά τα Αρχεία· με τα πλήρη κείμενα,
εννοείται, και όχι με αποσπάσματα που ενδεχομένως αναπαράγονται από τα Μέσα.
Πρέπει να τα μελετήσω και να αποδεσμεύσω τον ρόλο των αμερικανικών υπηρεσιών,
μυστικών και φανερών, στην Ελλάδα της συγκεκριμένης χρονικής στιγμής, τον
τρόπο της δράσης και τις προσβάσεις τους στα ελληνικά κέντρα εξουσίας, καθώς
και τα τεκμαιρόμενα ζητούμενα της αμερικανικής πολιτικής· κατόπιν, οφείλω να
συνδέσω (και να με συμπαθάτε για το πρωτόγονο διδακτικό ύφος μου) το
περιεχόμενο του συγκεκριμένου αρχειακού υλικού με το ιστορικό περιβάλλον του,
με τα ελληνικά δηλαδή και διεθνή γεγονότα της ίδιας εποχής και να αναζητήσω
ανάλογο υλικό από Αρχεία άλλων χωρών. Καθ’ οδόν, καθώς προχωρώ στην τεκμηρίωσή
μου, ανακύπτουν ερωτήματα, ζητήματα δηλαδή, πολλών ειδών, στα οποία πρέπει να
δώσω απάντηση, έστω και υποθετική, αν οι πληροφορίες μου δεν έχουν επιτρέψει
κάτι ασφαλέστερο.

Ιδού ένα, ως παράδειγμα, ερώτημα που από τα πρώτα τίθεται και περιμένει
εξήγηση: γιατί οι Αμερικανοί φοβούνταν τους Παπανδρέου, κυρίως τον Ανδρέα, ο
οποίος μάλιστα είχε και πολύ περιορισμένη έως τότε πολιτική διαδρομή; Γιατί ο
Ανδρέας Παπανδρέου ήταν επίφοβος για την αμερικανική πολιτική στην Ελλάδα;
Γιατί ήταν τόσο ισχυρός; Από πού αντλούσε αυτήν την ισχύ;

Σε τέτοια ερωτήματα, τα αρχειακά κείμενα δεν μας απαντούν ευθέως· μας απαντούν
εμμέσως, μέσω του τελικού ζητουμένου· στη συγκεκριμένη περίπτωση: να μην
ξαναγίνει εξουσία ο Ανδρέας Παπανδρέου, δηλαδή ούτε ο πατέρας του. Ο
ιστορικός, για να μπορεί να απαντά και σε τέτοια ερωτήματα πολιτικής ιστορίας,
οφείλει να μελετά την κοινωνία· από εκεί ξεκινούν και εκεί απολήγουν όλα· εκεί
διαμορφώνονται όλα. Και θα έκανε σοφά αν ρωτούσε κάποιος τι είναι κοινωνία,
γιατί δεν είναι αυτονόητο ότι γνωρίζουμε όλοι. Ας μου επιτραπεί, γι’ αυτό, να
την περιγράψω συνοπτικά: είναι μια δυναμική κατηγορία που διαμορφώνεται κάθε
φορά μέσα από ένα πλέγμα σχέσεων ανθρώπων με ανθρώπους, σε ατομικό και
συλλογικό επίπεδο και ανθρώπων με πράγματα – δεν είναι δυνατόν να πω
περισσότερα εδώ, κυρίως δεν είναι δυνατόν να περιγράψω πώς αλλάζουν οι
κοινωνικές σχέσεις· πρέπει μόνο να σημειώσω ότι μερικές φορές οι αλλαγές αυτές
εκδηλώνονται με πάταγο.

Μια τέτοια είναι η περίπτωση που μας απασχολεί: μέσα σε ποια κοινωνικά
συμφραζόμενα οι Παπανδρέου, ιδιαίτερα ο Ανδρέας, μπορούσαν να οδηγήσουν τις
διεθνείς σχέσεις της χώρας σε σχετική αυτονόμηση, να εξασθενήσουν δηλαδή την
απόλυτη εξάρτησή της από τις ΗΠΑ. Κατά τη δεκαετία 1958-1967 η ελληνική
κοινωνία εμφάνισε μια σταδιακή, αλλά ραγδαία ριζοσπαστικοποίηση, για πρώτη
φορά με όρους απαλλαγμένους από τον Διχασμό της δεκαετίας του 1910 και εν
πολλοίς και του Εμφυλίου, κάτι αρκετά περίεργο, αφού η χρονική απόσταση απ’
αυτόν ήταν πολύ μικρή: σ’ αυτό το πλαίσιο, μια νέα γενιά – «γενιά του φόβου»
την είχα ονομάσει σε επιφυλλίδα μου πριν από πολλά χρόνια – αμέτοχη λόγω
ηλικίας στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο, αλλά έχοντας υποστεί και καλούμενη να
υφίσταται τις συνέπειές τους, εξεγέρθηκε με αίτημα τον συνολικό
εκδημοκρατισμό, από τον χώρο της παιδείας μέχρι τον στρατό – την πλήρη
λειτουργία του κράτους, τελικά, χωρίς στεγανές και παρακρατικές εξουσίες· εδώ,
το πολιτικό κήρυγμα του Γεωργίου Παπανδρέου ερχόταν να συνοψίσει την έγερση
ενός συνολικού και μοντέρνου – είμαστε ακόμη στην εποχή του μοντερνισμού –
αστικού αιτήματος της κοινωνίας· κάτι που κατέληξε να αναδείξει τον
συγκεκριμένο πολιτικό σε σύμβολο, σε «Γέρο» της Δημοκρατίας.

Δεν είναι ακριβώς ίδια η περίπτωση του Ανδρέα Παπανδρέου· αυτός εξέφραζε μιαν
άλλη ριζοσπαστικοποίηση, πιο περιορισμένη σε έκταση, με μεγαλύτερο βάθος και,
προπάντων, περισσότερο ταξική: πρόκειται για τη ριζοσπαστικοποίηση των νέων
μικροαστικών στρωμάτων, τα οποία μέσα σ’ αυτήν τη δεκαετία εμφανίζονταν πολύ
ισχυρά, λόγω των νέων οικονομικών δραστηριοτήτων που πρόσφερε η οικονομική
ανάπτυξη, και στα οποία αναγκαστικά εντάσσονταν οι «σημαδεμένοι» του Εμφυλίου
και οι «χρεώστες» απόγονοί τους.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.