Οι «φευγάτοι» και οι «σπασίκλες»

78.000 περίπου υποψήφιοι πήραν μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων το
«χρίσμα» του σπουδαστή των ΑΕΙ και ΤΕΙ.

Μια απλή ματιά στην εξέλιξη του φοιτητικού πληθυσμού είναι αρκετή για να
αναδείξει την αλματώδη αύξηση του αριθμού των φοιτητών τα τελευταία είκοσι
χρόνια. Οι 121 χιλιάδες εγγεγραμμένοι φοιτητές του 1980 τετραπλασιάζονται το
2002, φτάνοντας τους 500 χιλιάδες.

Ωστόσο, αν παρακολουθήσει κανείς την εξέλιξη του αριθμού των εισακτέων στην
ελληνική Τριτοβάθμια Εκπαίδευση σε συνδυασμό με τους ρυθμούς αποφοίτησης από
αυτήν θα βρεθεί αντιμέτωπος με μια σημαντική αντίθεση: Ο αριθμός των νέων που
αποφοιτούν από τα ΑΕΙ και τα ΤΕΙ κάθε χρόνο υστερεί σημαντικά από τον αριθμό
των εισακτέων.

Οι λόγοι της «απόσυρσης». Η ανάγνωση του πίνακα 1 φανερώνει ότι κατά
μέσο όρο 16.000 φοιτητές ετησίως δεν ολοκληρώνουν ποτέ τις σπουδές τους, με
λίγα λόγια δεν παρουσιάζονται ποτέ ως πτυχιούχοι στον «κατάλογο» των
αποφοιτησάντων των Σχολών τους.

Το γεγονός φαίνεται τουλάχιστον περίεργο για δύο λόγους.

1. Από το δεδομένο της γενικευμένης εκπαιδευτικής ζήτησης ανώτατων
σπουδών που δρομολόγησαν, προφανώς, την «πολυπόθητη» είσοδο στα «Ηλύσια Πεδία»
των ΑΕΙ – ΤΕΙ και των 16.000 φοιτητών που λίγο αργότερα εγκατέλειψαν. Ας
λάβουμε υπόψη στο σημείο αυτό και το δυσθεώρητο ύψος των ιδιωτικών
εκπαιδευτικών δαπανών της ελληνικής οικογένειας (φροντιστήρια – ιδιαίτερα
μαθήματα) για την είσοδο στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.

2. Από το γεγονός ότι την ίδια στιγμή που χιλιάδες φοιτητές διακόπτουν
τις σπουδές τους αυξάνεται αλματωδώς ο αριθμός των νέων που εντάσσονται σε
τμήματα μεταπτυχιακών σπουδών σε τέτοιο βαθμό που να μας δίνει τη δυνατότητα
να μιλήσουμε για τη δημιουργία ενός είδους «τεταρτοβάθμιας» εκπαίδευσης.
Σύμφωνα με έρευνα που διεξήχθη στο ΑΠΘ από τους καθηγητές κ.κ. Στογιαννίδου,
Φαρμάκη και Καζή με πρωτοβουλία του Γραφείου Διασύνδεσης του ΑΠΘ, τέσσερις
στους δέκα τελειοφοίτους (ποσοστό 40,9%) προσανατολίζονται στη συνέχιση των
σπουδών σε μεταπτυχιακό επίπεδο. Το ποσοστό αυτό ανέρχεται σε 42,9% για τους
άνδρες και σε 39,2% για τις γυναίκες.

Η ερμηνεία του παράδοξου. Για να ερμηνεύσουμε το νέο αυτό «εκπαιδευτικό
παράδοξο» είναι απαραίτητο να λάβουμε υπόψη τα εξής:

Η «εγκατάλειψη» των σπουδών Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης «τρέφεται» και
συντηρείται από την «κρίση των διαπιστευτηρίων» των πανεπιστημιακών σχολών,
την πτώση της «ανταλλακτικής» αξίας του πτυχίου στη «σκληρή πίστα» της αγοράς
εργασίας και οριοθετείται σε κοινωνικές κατηγορίες φοιτητών που αδυνατούν να
αντιμετωπίσουν το αυξημένο κόστος σπουδών (ενοίκιο, διατροφή, λοιπά έξοδα)
ιδιαίτερα όταν αυτό δεν συνοδεύεται από αισιόδοξες προοπτικές επαγγελματικής
αποκατάστασης και ασφάλειας.

Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι οι μεγάλες αποκλίσεις ανάμεσα σε εισακτέους και
πτυχιούχους και συνακόλουθα οι μεγάλες «διαρροές» αφορούν κατ’
αποκλειστικότητα τα ΤΕΙ και τις μαζικές σχολές των ΑΕΙ που έχουν ασαφή
επαγγελματικό προσδιορισμό και δεν μπορούν πλέον να εγγυηθούν στην αγορά
εργασίας τις ιεραρχίες (πτυχιούχους) που οι ίδιες παράγουν.

«Τεταρτοβάθμια» εκπαίδευση; Την ίδια στιγμή εμφανίζεται μια εντελώς
αντίθετη τάση στα ελληνικά Πανεπιστήμια. Φέτος περίπου 30 χιλιάδες νέοι
συνεχίζουν τις σπουδές τους σε μεταπτυχιακό επίπεδο σε κάποιο από τα
προγράμματα που πραγματοποιούνται σε 19 ελληνικά Πανεπιστήμια, ενώ μόνο ο
αριθμός των υποψηφίων αναμένεται να ξεπεράσει τις 40 χιλιάδες.

Μπορούμε προφανώς να μιλήσουμε για ένα διπλό «δίκτυο» που συγκροτείται στα
«μήκη και τα πλάτη» της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης:

* από τη μια το «δίκτυο της απόσυρσης» από τις ανώτατες σπουδές που
αφορά, όπως είδαμε, αρκετές χιλιάδες φοιτητών

* από την άλλη νέα «οροφή» για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση που η
μαζικότητα των «στηριγμάτων» της (30.000 μεταπτυχιακοί) οδηγεί στο
«Τεταρτοβάθμιο» επίπεδο.

Οι περιζήτητοι και οι άνεργοι

Είναι γνωστό ότι στην εποχή μας, περισσότερο από κάθε άλλη εποχή, το πτυχίο
γίνεται όλο και πιο αναγκαίο στον αγώνα ένταξης στην αγορά εργασίας, όμως
ταυτόχρονα αναδεικνύεται όλο και λιγότερο ικανό για να διασφαλίσει μια θέση
εργασίας.

Άνεργοι πτυχιούχοι. Μια ματιά μόνο στις Στατιστικές Εργασίας είναι
ικανή να χαρτογραφήσει με τα πιο «μελανά» χρώματα αυτό που, χρόνια τώρα,
γίνεται αντιληπτό και με «γυμνό οφθαλμό»: Περίπου ο ένας στους τέσσερις νέους
άνεργους είναι πτυχιούχος Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης (ΑΕΙ – ΤΕΙ), ενώ δεκάδες
χιλιάδες άλλοι νέοι με υψηλό εκπαιδευτικό επίπεδο υποαπασχολούνται ή
ετεροαπασχολούνται. Οι 13 χιλιάδες άνεργοι πτυχιούχοι του 1981 έγιναν 53
χιλιάδες το 1991 και σήμερα ξεπερνούν τις 120 χιλιάδες.

Από την άλλη, οι εξειδικευμένες θέσεις εργασίας που απαιτούν υψηλά
επαγγελματικά προσόντα αρχίζουν και πολλαπλασιάζονται με υψηλούς ρυθμούς. Για
τέτοιου είδους θέσεις, ο πρώτος τίτλος σπουδών της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης
τείνει να μην είναι επαρκές προσόν, καθώς το γνωσιακό κεφάλαιο που περιέχει
μπορεί πολύ γρήγορα να χαθεί «σαν το νερό στην πέτρα». Στο σημείο αυτό οι
μεταπτυχιακές σπουδές «ξαναφορτίζουν την μπαταρία» που έρχεται να προσφέρει
στήριξη στην «εύθραυστη συμμαχία» του πτυχίου με την αγορά εργασίας.

Η υψηλή ζήτηση. Η εξέλιξη αυτή με τα δύο αντιπαρατιθέμενα και
αλληλοσυγκρουόμενα άκρα (ανεργία πτυχιούχων – ζήτηση μεταπτυχιακών) ρυθμίζεται
από τους ίδιους «διακόπτες» που δεν είναι παρά «οι ανάγκες της αγοράς», αφού
σύμφωνα με έρευνα του εργατικού δυναμικού οι πλέον «προνομιούχοι» στην αγορά
εργασίας είναι οι κάτοχοι μεταπτυχιακών τίτλων. Η υψηλή ζήτηση, από τη μεριά
των υποψηφίων, μεταπτυχιακών προγραμμάτων εξειδίκευσης τροφοδοτείται άμεσα και
σαφώς από την προοπτική επαγγελματικής αποκατάστασης σ’ ένα περιβάλλον
γενικευμένης εργασιακής ανασφάλειας. Ρυθμίζεται από στρατηγικές αποδυνάμωσης
και υπονόμευσης της προοπτικής απαξίωσης του τίτλου σπουδών, ένα είδος
συνταγής επιβίωσης, σε μια αγορά εργασίας η οποία χαρακτηρίζεται από
«οβιδιακές» μεταμορφώσεις που απαιτούν ολοένα και μεγαλύτερη εξειδίκευση.

Στα πλαίσια αυτά είναι φανερό ότι η άνθηση των Μεταπτυχιακών Προγραμμάτων
εντάσσεται στην προσπάθεια βελτίωσης – από τη μεριά των πτυχιούχων – των
προοπτικών απασχόλησης και σταδιοδρομίας, κοντολογίς, για καλύτερο
«πλασάρισμα» στην αγορά εργασίας, καθώς το «εφόδιο» του μεταπτυχιακού τίτλου
έρχεται να «ξαναμοιράσει την τράπουλα» στον χώρο της επαγγελματικής απόδοσης
των τίτλων.