Περιβαλλοντικά σοκ απειλούν την οικονομία

Οι πανίσχυρες δυνάμεις της φύσης έκαναν πρόσφατα επιδεικτικά την εμφάνισή
τους. Καθώς οι ηγέτες όλου του κόσμου συγκεντρώνονταν στο Γιοχάνεσμπουργκ για
να εξετάσουν τις παγκόσμιες περιβαλλοντικές απειλές, πολλά μέρη του πλανήτη
μαστίζονταν από πλημμύρες, ξηρασίες, αποτυχίες καλλιεργειών, μαζικές πυρκαγιές
δασών, ακόμη και νέες επιδημίες. Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση είναι ένα
ζήτημα τόσο παλιό όσο και το ανθρώπινο είδος. Ωστόσο, αυτή η σχέση αλλάζει,
γίνεται περισσότερο περίπλοκη. Το πιο σημαντικό αποτέλεσμα της Συνόδου του
Γιοχάνεσμπουργκ θα έπρεπε να είναι η παραδοχή ότι χρειαζόμαστε περισσότερη
επιστημονική έρευνα και παγκόσμια συνεργασία.

Οι πλημμύρες και οι ξηρασίες είναι πλήγματα που εμφανίζονταν και τα αρχαία
χρόνια. Αλλά η συχνότητα, το μέγεθος και οι οικονομικές συνέπειες αυτών των
καταστροφών έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια. Οι αποζημιώσεις ασφαλιστικών
εταιρειών για φυσικές καταστροφές αυξήθηκαν κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του
’90 σε πρωτοφανή επίπεδα. Αυτό σημαίνει ότι το κοινωνικό κόστος της
περιβαλλοντικής διαταραχής έχει αυξηθεί. Τα κλιματολογικά σοκ, όπως το Ελ
Νίνιο της περιόδου 1997-98, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην αλλαγή των οικονομικών
δεδομένων σε πολλά μέρη του κόσμου. Η Ινδονησία και το Εκουαδόρ, μεταξύ άλλων
χωρών, βυθίστηκαν σε οικονομικές κρίσεις την περίοδο 1997-98 οι οποίες
συνδέονταν με την κρίση αγροτικής παραγωγής που προκάλεσε το Ελ Νίνιο. Μέρος
των συνεχώς αυξανόμενων κλιματικών αλλαγών αποδίδεται σε εξελίξεις που
σχετίζονται με τον ανθρώπινο παράγοντα.

Ο Jeffrey Sachs είναι καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Columbia

Ως αποτέλεσμα, εν μέρει, της τεχνολογικής προόδου, τα τελευταία 200 χρόνια, ο
ανθρώπινος πληθυσμός έχει επταπλασιαστεί από το 1800. Από τα περίπου 900
εκατομμύρια που ήταν το 1800, έχει φθάσει σήμερα στα 6 δισεκατομμύρια, με
αποτέλεσμα η ανθρωπότητα να συνωστίζεται σε διάφορα μέρη του πλανήτη. 2
δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε περίπου 100 χιλιόμετρα ακτογραμμής. Έτσι,
είναι ευάλωτοι σε θαλάσσιες καταιγίδες και πλημμύρες λόγω της αύξησης της
στάθμης της θάλασσας από το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Εκατοντάδες εκατομμύρια
ζουν επίσης σε ευαίσθητες περιοχές, όπως απότομες βουνοπλαγιές, ημι-ερημικές
περιοχές και περιοχές όπου έχουν ανάγκη τη βροχόπτωση αφού οι καλλιέργειες
καταστρέφονται όταν δεν πέφτει βροχή.

Η ξηρασία

Επίσης, ο ανθρώπινος παράγοντας αλλάζει παντού το περιβάλλον, πολύ συχνά με
τρόπους που κάνουν τις κοινωνίες περισσότερο ευάλωτες. Πρόκειται κυρίως για
περιπτώσεις χωρών που μαστίζονται από τη φτώχεια. Η αύξηση της πυκνότητας του
πληθυσμού στην αφρικανική ύπαιθρο, με την εντατικοποίηση της αγροτικής
καλλιέργειας που δημιουργεί, οδηγεί σε μαζική ακύρωση της αγροτικής γης. Όταν
οι ξηρασίες φθάνουν στη Νότια Αφρική, όπως συνέβη φέτος, δεκάδες εκατομμύρια
πενόμενες αγροτικές οικογένειες πασχίζουν για την επιβίωσή τους.

Επειδή η αφρικανική φτώχεια συνέβαλε στην ανεξέλεγκτη εξάπλωση του AIDS, ο
συνδυασμός των κλιματολογικών αλλαγών και των επιδημιών είναι καταστρεπτικός.
Εκατομμύρια παιδιά που έχασαν τους γονείς τους από το AIDS στη Νότια Αφρική
ζουν με τους παππούδες τους οι οποίοι είναι σε μεγάλη ηλικία και ανήμποροι να
εξασφαλίσουν τροφή. Λόγω της «επίθεσης» του Ελ Νίνιο, είναι πιθανόν οι
ξηρασίες να συνεχιστούν και τον επόμενο χρόνο.

Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό αυτών των περιβαλλοντικών αλλαγών είναι ότι
δεν περιορίζονται σε τοπικό επίπεδο. Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, οι
ανθρώπινες κοινωνίες υπονομεύουν το περιβάλλον σε παγκόσμια κλίμακα, μέσα από
κλιματολογικές αλλαγές, εξαφανίσεις ζωικών ειδών και υποβάθμιση
οικοσυστημάτων.

Οι πλημμύρες στην Κίνα

To κόστoς το οποίο σχετίζεται με τις καταστροφές που προκαλεί η επιδείνωση του περιβάλλοντος αυξάνεται ραγδαία. (Στιγμιότυπο από τις πρόσφατες πλημμύρες στη Νότια Κορέα

Το φαινόμενο του θερμοκηπίου – το οποίο προκαλείται από τον άνθρωπο – και
οφείλεται στη χρήση φυσικών καυσίμων στις πλούσιες χώρες, μπορεί να είναι ένας
σημαντικός παράγοντας για τη συχνότητα και την οξύτητα μεγάλων πλημμυρών,
ξηρασιών και τροπικών καταιγίδων. Η συχνότητα και η σφοδρότητα του Ελ Νίνιο τα
τελευταία 25 χρόνια μπορεί επίσης να είναι αποτέλεσμα του φαινομένου του
θερμοκηπίου. Οι μεγάλες πλημμύρες που αντιμετώπισε η Κίνα τα τελευταία χρόνια
είναι, απ’ ό,τι φαίνεται, εν μέρει το αποτέλεσμα της τήξης χιονιών στα
θιβετιανά όρη, η οποία προκαλείται από την αύξηση της θερμοκρασίας.

Αυτοί οι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι είναι περίπλοκοι. Οι επιδράσεις των
περιβαλλοντικών αλλαγών μπορούν να φανούν ύστερα από πολλά χρόνια και σε όλον
τον κόσμο. Οι επιδράσεις αυτές μπορεί να είναι και έμμεσες. Η αλλαγή των
χρήσεων της αγροτικής γης μπορεί να ενισχύσει την εξάπλωση μεταδιδόμενων
ασθενειών μέσω της αλλαγής του μείγματος των ζωικών ειδών ή να αλλάξει τους
τρόπους με τους οποίους τα ζώα και οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν.

Οι πολιτικοί είναι αργοί στην αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων με αποτέλεσμα
οι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι να αυξάνονται. Όταν σημειώνονται καταστροφές (όπως
οι φετινές ξηρασίες και πλημμύρες) οι πολιτικοί δεν μπορούν να θεωρούνται
υπεύθυνοι για λάθη που έγιναν κατά τη διάρκεια πολλών δεκαετιών.

Επενδύσεις στην έρευνα

Σε κάθε περίπτωση πάντως με βάση τα νέα αυτά δεδομένα τρία αιτήματα θα πρέπει
να υποβάλλονται στους πολιτικούς από τους πολίτες.

Να επιμείνουμε ότι οι πολιτικοί όλου του κόσμου πρέπει να αναγνωρίσουν τα
επιστημονικά στοιχεία που δείχνουν τους περιβαλλοντικούς κινδύνους τους
οποίους αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα.

Πρέπει να πιέσουμε τους ηγέτες να επενδύσουν περισσότερο δημόσιο χρήμα στη
βασική περιβαλλοντική έρευνα και στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών για την
αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών κινδύνων. Για παράδειγμα, επενδύσεις σε
έρευνα για την ανάπτυξη εναλλακτικών ενεργειακών συστημάτων που θα περιορίσουν
το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Τρίτον, πρέπει να επιμείνουμε ότι οι πολιτικοί
μας θα συμφωνήσουν στην ανάγκη μεγαλύτερης διεθνούς περιβαλλοντικής
συνεργασίας, καθώς οι κοντόφθαλμες πολιτικές που εφαρμόζονται ξεχωριστά από
τις χώρες καταλήγουν στο να καταστρέφουν το οικοσύστημα.

(c) Project Syndicate, Αύγουστος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σ. Δημητρέλης, Γ. Κανελλόπουλος