ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ «Εκφραστείτε!»

Μαζί με τα σχολεία θ’ ανοίξουν σε λίγες μέρες και τα διάφορα
«αποσυμπιεστήρια». Όπως κάθε τέτοια εποχή αφθονούν οι προτάσεις και οι
υποσχέσεις προς τη νεαρή πελατεία. «Εκφραστείτε», «απελευθερώστε το σώμα σας»,
«δώστε διέξοδο στο δυναμικό σας». Εργαστήρια και προγράμματα (των οποίων η
ποιότητα ποικίλλει) καλούν τη νεολαία να ανακαλύψει με συνδυασμούς από
τεχνικές (αναπνοής, κίνησης κ.λπ.) αυτό το «κάτι» μέσα της που επιμένει να
κρύβεται.

Τι είναι αυτό; Δεν είναι εύκολο να το μάθουμε. Και ούτε άλλωστε χρειάζεται να
προσδιοριστεί με ακρίβεια. Αυτό που φαίνεται να ενδιαφέρει πιο πολύ είναι να
λυθεί το μέχρι τώρα μουδιασμένο κορμί, να βγει αυθεντική και πηγαία η φωνή.
Για να πει τι; Τίποτα το ιδιαίτερο. Μπορεί και να κραυγάζει κανείς αν θέλει,
αυτό μάλιστα είναι και το προτιμότερο.

Έτσι με διάφορα δάνεια – στοιχεία χορού, τραγουδιού, θεάτρου, καθώς και
ψήγματα από κάποια ψυχαναλυτική αίρεση ή από μια μέθοδο ανατολικού διαλογισμού
– συρράπτεται ένα δίχτυ όπου τα πάντα σπαρταρούν χωρίς ποτέ να αρθρώνονται. Οι
εξαιρέσεις σε αυτό ελάχιστες.

Θα ήταν βέβαια υπερβολή να πούμε πως πρόκειται για παγίδευση, για μια
επινοημένη, πονηρή επιχείρηση προσφοράς δολωμάτων. Δίχως άλλο, πραγματικές
είναι οι ανάγκες των νέων για έκφραση, αυτό δείχνει και η προθυμία τους ν’
ανταποκριθούν σε τέτοιες προτάσεις. Το ζήτημα όμως είναι ότι μ’ αυτή την
οργάνωση της εκτόνωσης παγιώνεται με τον καιρό ένα καθεστώς όπου ο
πειραματισμός ταυτίζεται με την ερασιτεχνία και η ερασιτεχνία ανομολόγητα
φθάνει να υποκαθιστά την εκπαίδευση. Λίγο απ’ όλα – και πάνω απ’ όλα ο στόχος
να εκτιναχθεί προς τα έξω το «μέσα».

Αλλά αυτό το εσωτερικό με όποια χοροπηδητά ή κωλοτούμπες και αν βγει, θα
παραμείνει αινιγματικό, ο σπουδαστής-μαιευτήρας του αδυνατεί να διατυπώνει
ερωτήσεις. Ποια είναι περίπου η επιθυμία τους. Σε ποιους απευθύνομαι; Με άλλα
λόγια, αν δεν μπορώ να αναρωτηθώ κάπως για την ίδια του την έκφραση, τότε αυτή
γίνεται ένα ακόμη θέαμα μπροστά στα μάτια του. Χαζεύουμε το χέρι μας που
διαγράφει κύκλους, το πόδι μας που λυγίζει προσπαθώντας να μιμηθεί ή να
συμβολίσει ένας Θεός ξέρει τι.

Ιδού η κατάληξη. Με πολύ ζήλο αγόρια και κορίτσια ιδρώνουν και μοχθούν στο
όνομα μιας κινησιοθεραπείας ή ενός χοροδράματος, επειδή το εναλλακτικό
παιχνίδι της σκέψης και της ομιλίας τους φαίνεται πολύ ανιαρό.

Έχουν δίκιο. Γιατί σχεδόν ποτέ δεν παίζεται αυτό το παιχνίδι στα σχολεία. Να
γυμνάζεται ο μαθητής στην ανάπτυξη συλλογισμών, στο να ελέγχει υποθέσεις, να
βγάζει συμπεράσματα, να τα αναθεωρεί. Είναι βαρετό; Ναι, αν θυμηθούμε τα παλιά
εκείνα μαθήματα της «Λογικής». Όμως γιατί θα πρέπει η διδασκαλία να είναι
πάντα του τύπου μαθαίνω κανόνες και τους εφαρμόζω κι αν δεν βρω ευκαιρίες να
τους εφαρμόσω τους αφήνω στην άκρη; Δεν είναι μόνο θέμα κανόνων η σκέψη και η
συζήτηση, είναι κυρίως άσκηση και απόφαση να βρω ευκαιρίες να τους εφαρμόσω.
Τους αφήνω στην άκρη; Δεν είναι μόνο θέμα κανόνων η σκέψη και η συζήτηση,
είναι κυρίως άσκηση και απόφαση να αφεθεί ο παίκτης σε μια ροή που τον ξεπερνά
και τον μεθάει. «Οδήγησε τη λογική ώς τα άκρα», προέτρεπε ο Νίτσε. Και
πραγματικά μόνο αν ένας νέος μάθει να μη σταματά στη μέση, μπορεί να βρει στο
ακόνισμα της σκέψης τόση ευχαρίστηση όση τουλάχιστον και στο να παίρνει μέρος
σε μια παντομίμα, να αυτοσχεδιάζει σε μια πρόβα, ή να δοκιμάζει βήματα σ’ έναν
άγνωστο χορό.

Ας φανταστούμε λοιπόν ένα μάθημα που θα κάνει συναρπαστική την τέχνη του
διαλόγου κι ας προσπαθήσουμε να του βρούμε μια θέση μέσα στο παραφορτωμένο
σχολικό ωράριο. Πώς παίρνει κάποιος τον λόγο; Πώς παρεμβάλλεται; Πώς ανοίγει
και κλείνει μια παρένθεση, πώς χρησιμοποιεί παραδείγματα ή αποφθέγματα; Πώς
διηγείται κάτι προσωπικό έχοντας κατά νου να συνδεθεί τελικά με ό,τι κοινό
υπάρχει ανάμεσα σ’ αυτόν και στους ακροατές του;

Είναι βέβαιο πως αν ένα τέτοιο μάθημα – όχι πια «Αγωγής του πολίτη», αλλά
«συμβιωτικής αγωγής» – διδασκόταν όπως πρέπει, το μαθητικό ακροατήριο θα ήταν
όλο ορθάνοιχτα μάτια κι αυτιά. Από τη διαίσθηση και τη φτωχή τους πείρα οι
μικροί καταλαβαίνουν αυτό που οι μεγάλοι το γνωρίζουν καλά, αν και
δυσκολεύονται να το εξηγήσουν. Πώς να μπορείς να μιλάς, να σε ακούνε οι άλλοι
και να θέλεις να τους ακούσεις και εσύ, θα ήταν μια ασύγκριτη κοινωνική
απόλαυση. Και τότε η όποια άλλη παραστατική δράση δεν θα ήταν παρά ένα
συμπλήρωμα αυτής της απόλαυσης, μια υπογράμμισή της με χρωματιστή μολυβιά.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας του
Πανεπιστημίου Αθηνών.