Φιντάνια με μελίγκρα

Ο Παντελής Χορν υπήρξε ένας κατ’ εξοχήν θεατρικός συγγραφέας. Δηλαδή έστηνε αυθεντικές σκηνές θεατρικής υφής. Το «Φιντανάκι» απεικονίζει πιστά τους μικροαστούς και τους λούμπεν προλετάριους στην υποβαθμισμένη ήδη στα 1921 αθηναϊκή Πλάκα. Και ο Χορν γνωρίζει καλά τα χούγια αυτής της κοινωνικής ομάδας

Σημαίνει – για έργα όπως το «Φιντανάκι» του Π. Χορν – από τη μια πως η φόρμα
τους είναι ακόμα ανθεκτική και ανεκτή από ένα σύγχρονο κοινό εθισμένο ακόμη
και σε αποδομητικές γραφές και από την άλλη πως το θέμα τους, έστω κι αν
περιέχει ακραία μελοδραματικά συστατικά, ελκύει και συγκινεί χωρίς να
καταφεύγει στη φτήνια. Έτσι είναι γιατί οι νατουραλιστές που εκκινούσαν από τα
ρωμαλέα μανιφέστα του Ζολά δεν ήταν απλώς φωτογράφοι της πραγματικότητας. Ο
νατουραλισμός εδράζεται πάνω στα μεγάλα επιστημονικά επιτεύγματα των θετικών
επιστημών, όπως η Βιολογία, η Γενετική, αλλά και η Κοινωνιολογία και η Κλινική
Ψυχολογία. Ο νατουραλισμός στην τέχνη είναι τέκνο της Βιολογίας και των νόμων
της κληρονομικότητας, της Ψυχιατρικής και βεβαίως της Κοινωνιολογίας – ο
Παντελής Χορν στο «Φιντανάκι» εφαρμόζει κατά γράμμα αλλά και εις βάθος τη
συνταγή του Ζολά. Από τη μια ακολουθώντας το σχέδιο της ζολαδικής «Νανάς»
εξετάζει τις κληρονομικά μεταβιβαζόμενες προδιαθέσεις (η μητέρα της νεαράς
εκκολαπτόμενης πόρνης υπήρξε κάποτε πόρνη) αλλά και τις συνθήκες τις
οικονομικοκοινωνικές που ευνοούν την παραβατική συμπεριφορά, δημιουργούν
δυστυχία, απόγνωση, αντικοινωνικές συμπεριφορές κ.λπ.

Μπορεί ο Χορν να μην αποφεύγει τις ρετσέτες του μελοδραματισμού, σχεδόν
να αντιγράφει το σχέδιο ενός λαϊκού μελό, σώζεται όμως διότι κάτω από τη
συναισθηματικά φορτισμένη επιφάνεια υπάρχει ένα γερό πλέγμα που εξηγεί τα
κοινωνικά και τα ηθικά συμφραζόμενα από τα οποία εκπηγάζουν τα ανώμαλα και
αντικοινωνικά ήθη. Από την άλλη ο Χορν υπήρξε ένας κατ’ εξοχήν θεατρικός
συγγραφέας. Δηλαδή έστηνε αυθεντικές σκηνές θεατρικής υφής. Γνώριζε να
καταγράφει συγκρούσεις, γνώριζε τον σκηνικό ρυθμό και, βεβαίως, γνώριζε να
αναπτύσσει στη σκηνή χαρακτήρες ή, έστω, τύπους με συνέπεια και «ομαλόν ήθος»
για να θυμηθούμε τον Αριστοτέλη.

Η νατουραλιστική συνταγή απαιτούσε μια πειστική απεικόνιση των συμπεριφορών
γλώσσας, χειρονομίας, ενδύσεως των ανθρώπων της συγκεκριμένης κοινωνικής
ομάδας που το έργο και η σκηνική του ανάλυση αντιμετώπιζε.

Το «Φιντανάκι» απεικονίζει πιστά τους μικροαστούς και τους λούμπεν
προλετάριους στην υποβαθμισμένη ήδη στα 1921 αθηναϊκή Πλάκα. Και ο Χορν
γνωρίζει καλά τα χούγια αυτής της κοινωνικής ομάδας.

Με το «Φιντανάκι» συμβαίνει ακριβώς ό,τι συμβαίνει με τις λαϊκές κωμωδίες και
τα λαϊκά μελοδράματα του ελληνικού σινεμά της δεκαετίας του ’50. Ασκούν
γοητεία ακόμη και στα παιδιά που γεννήθηκαν στη δεκαετία του ’80, γιατί
περιέχουν μια περίεργη ελκυστική ιθαγενή αυθεντική πατίνα. Να το πω αλλιώς, η
δομή και των μεν και των δε έχει τη στερεότητα και το τυπολόγιο, τη γνησιότητα
των μεγάλων μοντέλων που έριξε στην ελληνική και δι’ αυτής στη ρωμαϊκή και εν
συνεχεία στην ευρωπαϊκή σκηνή ο Μένανδρος.

΄Όπως και να έχει πάντως το πράγμα, το «Φιντανάκι» είναι περιζήτητο και
βέβαιης εμπορικότητας όπως η «Γκόλφω», ο «Αγαπητικός της Βοσκοπούλας», ο
«Πειρασμός» του Ξενόπουλου, «Ο μπαμπάς εκπαιδεύεται» του Μελά και σίγουρα η
«Αυλή των θαυμάτων» του Καμπανέλλη.

Φέτος παρουσιάζει σε περιοδεία το «Φιντανάκι» το ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων σε
σκηνοθεσία του Παντελή Παπαδόπουλου. Σε ένα έξοχο σκηνικό του Γιώργου
Ασημακόπουλου (που δυστυχώς δεν είχε υποστεί τη φθορά της πατίνας του χρόνου
και φάνταζε σαν δείγμα προς πώλησιν αγροικίας) ο Παντελής Παπαδόπουλος
προσπάθησε να εγγράψει μια αυθεντικά νατουραλιστική παράσταση. Δυστυχώς όμως,
ο νατουραλισμός είναι ένα από τα δυσκολότερα υποκριτικά ύφη. Η «φυσικότητα»
που απαιτεί δεν κατακτάται με την προσπάθεια ενός ηθοποιού να είναι ο εαυτός
του. Πρέπει να είναι «φυσικά» ένας άλλος. Η μέθοδος Στανισλάβσκι που αποθέωσε
το «φυσικό» παίξιμο είναι ένα σύστημα και περίπλοκο και απαιτητικό. Χρειάζεται
άσκηση, μεγάλη ψυχολογική ανάλυση και παρατήρηση όχι τυχαία της ανθρώπινης
συμπεριφοράς. Ο Στανισλάβσκι και ο συμπεριφερολόγος Παυλώφ μελέτησαν τα
εξαρτημένα αντανακλαστικά σε ζώα και ανθρώπους και δημιούργησαν ένα αιτιώδες
πλέγμα ερεθισμάτων και αντανακλάσεων – απαντήσεων στα ερεθίσματα. Ένας άπειρος
ηθοποιός ή ανάσκητος σ’ αυτή τη μέθοδο προσπαθώντας να είναι «φυσικός»
συμπεριφέρεται τελείως αφύσικα και εντέλει ψεύδεται και ως εικόνα και ως
συναίσθημα. Κι αυτό συνέβη δυστυχώς στην παράσταση του ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων.

Εκτός από τρεις ηθοποιούς με πείρα και γνώση των ειδικών προβλημάτων αυτών των
έργων, οι υπόλοιποι έπαιζαν ψεύτικα, καμώνονταν την καθημερινότητα και τίναζαν
το έργο στον αέρα. Και προδίδονταν κυρίως στην εκφορά του λόγου. Ενώ ο Χορν
έχει μια γλώσσα επεξεργασμένα καθημερινή (δεν μαγνητοφωνεί αλλά «ρετουσάρει»),
οι άπειροι ηθοποιοί τη μιλούσαν με «φυσική επιτήδευση»!!

Οι ηθοποιοί

Οι τρεις ηθοποιοί που κράτησαν με μέτρο, αυθεντικούς ρυθμούς και λιτότητα
μέσων τους ρόλους τους ήταν ο ίδιος ο Παντελής Παπαδόπουλος (Κυρ-Αντώνης), ο
Μιχάλης Μπίζιος (Γιαβρούσης) και ιδιαιτέρως η Όλγα Δαμάνη (Φρόσω). Ο τρόπος
που η Δαμάνη έψαξε τον ρόλο της, ανίχνευσε και βρήκε τις σημαίνουσες
χειρονομιακές συμπεριφορές του, ερεύνησε το παρελθόν του χαρακτήρα και δόμησε
ένα παρόν συναρτήσει του παρελθόντος και της έκπτωσης του παρόντος, ο τρόπος
που οργάνωσε τις εξωλεκτικές αντιδράσεις του αποτελεί μάθημα υποκριτικής. Το
κακό είναι πως όταν όλοι οι άλλοι παίζουν με τηλεοπτική «άνεση» το τάχαμου
φυσικό, ο αυθεντικά θεατρικά φυσικός φαντάζει αφύσικος. Και το τελείως ψευδές
απέναντι στο αληθές της Δαμάνη ήταν το σκηνικό κάμωμα της Δανάης Τζήμα
(Κυρα-Κατίνα).

INFO

Το «Φιντανάκι» του Παντελή Χορν παρουσιάζεται από το ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων σε
σκηνοθεσία Παντελή Παπαδόπουλου