Το πραξικόπημα, η CΙΑ και ο Ανδρέας

Η αμερικανική πλευρά γνώριζε μήνες πριν από τον Απρίλιο του 1967 τα σχέδια
για την εκδήλωση πραξικοπήματος στην Ελλάδα, αλλά δεν έκανε τίποτα για να το
αποτρέψει. Αυτό προκύπτει από τα αρχεία του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για τις σχέσεις
των Ηνωμένων Πολιτειών με την Ελλάδα, την Κύπρο και την Τουρκία, την περίοδο
1964-1968, που αποχαρακτηρίστηκαν χθες με καθυστέρηση δύο ετών, αφού η CIA
επέμενε να κρατηθούν πάση θυσία μυστικά.

Σύμφωνα με τα αρχεία αυτά, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξέτασαν στα τέλη του 1966
το ενδεχόμενο να χρηματοδοτήσουν τους αντιπάλους του Ανδρέα Παπανδρέου εν όψει
των εκλογών που είχαν προγραμματιστεί. Αυτόν θεωρούσαν άλλωστε ως μεγαλύτερο
αντίπαλό τους. Δύο μόλις ημέρες μετά το πραξικόπημα, η αμερικανική πρεσβεία
στην Αθήνα επισημαίνει πως το πραξικόπημα δεν πρέπει να αποτύχει, γιατί «η
Ελλάδα θα οδηγηθεί εκεί που η Δεξιά φοβόταν ότι θα την οδηγούσε ο Ανδρέας
Παπανδρέου».

Η στάση τόσο της Ουάσιγκτον όσο και του βασιλιά Κωνσταντίνου απέναντι στους
πραξικοπηματίες είναι από την αρχή επιφυλακτική έως αμφιλεγόμενη. Θα
χρειαστούν όμως μόλις τρεις μήνες για να φτάσουν στο συμπέρασμα ότι η
ψυχρότητα απέναντι στη χούντα όχι μόνο δεν είναι πλέον χρήσιμη, αλλά μπορεί να
αποδειχθεί και αντιπαραγωγική…

Οι ΗΠΑ γνώριζαν χωρίς να κάνουν τίποτα

Ο Αμερικανός πρεσβευτής Φιλ Τάλμποτ, σε υπόμνημά του προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, εκφράζει την αγωνία του: «Αν το πραξικόπημα αποτύχει, μοναδικοί κερδισμένοι θα είναι το ακροαριστερό κομμάτι της ελληνικής πολιτικής ζωής. Η Ελλάδα θα οδηγηθεί τότε εκεί που η Δεξιά φοβόταν ότι θα την οδηγούσε ο Ανδρέας Παπανδρέου»

Από τον Δεκέμβριο του 1966 το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ήξερε, σύμφωνα με τηλεγράφημα
της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα (13.12.66), ότι το λεγόμενο
«επαναστατικό συμβούλιο» των αξιωματικών του πραξικοπήματος ( Παπαδόπουλος,
Λαδάς, Σταματελόπουλος, Ιωαννίδης, Λέκκας, Ρουφογάλης, Μεξης) συνερχόταν στο
σπίτι του αντισυνταγματάρχη Ιωάννη Λαδά και συζητούσε την οργάνωση
πραξικοπήματος. Μάλιστα, σύμφωνα με εγγραφο της CIA της εποχής εκείνης, ο
αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος ήδη από τις 22 Νοεμβρίου του 1966
είχε πει ότι εάν η πολιτική κατάσταση στη χώρα συνεχίζει να επιδεινώνεται,
τότε απαιτούνται δραστικά μέτρα, δηλαδή: δικτατορία.

Την αγωνία τους για να μην αποτύχει το πραξικόπημα εξέφραζαν τόσο η
αμερικανική πρεσβεία στην Αθήνα όσο και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος κατά τις
ημέρες που ακολούθησαν την 21η Απριλίου.

“Παρόλο που το πραξικόπημα σε αυτή τη ΝΑΤΟϊκή χώρα κατέστρεψε τη φιλελεύθερη
πολιτική της φήμη”, σημειώνει στις 23 Απριλίου ο πρεσβευτής Φιλ Τάλμποτ σε
υπόμνημά του προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, “η αποτυχία του πραξικοπήματος θα
αποτελούσε περιέργως μια ακόμη μεγαλύτερη καταστροφή (…). Αν το πραξικόπημα
αποτύχει, παρασύροντας μαζί του συντηρητικούς και μετριοπαθείς, μοναδικοί
κερδισμένοι θα είναι το ακροαριστερό κομμάτι της ελληνικής πολιτικής ζωής. Η
Ελλάδα θα οδηγηθεί τότε εκεί που η Δεξιά φοβόταν ότι θα την οδηγούσε ο Ανδρέας
Παπανδρέου”.

Αυστηρή παραίνεση προς τους πραξικοπηματίες για να μην… αποτύχουν απηύθυνε
και ο βασιλιάς, όπως ο ίδιος ανέφερε σε συνάντησή του με τον Τάλμποτ στις 25
Απριλίου. Μια μέρα νωρίτερα, ο Κωνσταντίνος είχε συναντήσει μέλη της χούντας.
Αφού τους επέκρινε επειδή κινήθηκαν χωρίς να τον…ενημερώσουν, τους είπε:
“Τώρα που το κάνατε, δεν πρέπει να αποτύχετε”. Ο Παττακός απάντησε ότι το
πραξικόπημα είχε ήδη επιτύχει. Τότε ο Κωνσταντίνος είπε: “Κάθε άλλο.
Καταφέρατε να καταλάβετε τη χώρα, αν όμως δεν καταφέρετε να την κυβερνήσετε,
θα οδηγήσετε την Ελλάδα στην τελική καταστροφή”. Στη συνέχεια τούς έδωσε
συμβουλές για την… οικονομική πολιτική που πρέπει να ακολουθήσουν.

Προσεκτικοί. Όπως προκύπτει από τα αρχεία του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, η
αμερικανική κυβέρνηση τήρησε στην αρχή επιφυλακτική στάση για το πραξικόπημα,
προσέχοντας να μην το καταδικάσει. Ο πρεσβευτής Τάλμποτ δεν διστάζει όμως να
συναντηθεί με τον Παττακό μόλις μία εβδομάδα μετά, στις 28 Απριλίου, και να
ακούσει από τα χείλη του ότι έχουν συλληφθεί ήδη 6.500 πολιτικοί κρατούμενοι,
από τους οποίους οι μισοί έχουν σταλεί στη Γυάρο. Στη συνάντηση αυτή, ο
Παττακός ενημερώνει τον Αμερικανό πρεσβευτή ότι ο Μητσοτάκης εξέφρασε την
υποστήριξή του προς την κυβέρνηση, αν και οι ηγέτες της “επανάστασης”
παραμένουν επιφυλακτικοί για την ειλικρίνειά του.

Λίγες ώρες μετά το πραξικόπημα, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ δίνει εντολή στον Τάλμποτ
να απαλλάξει τον βασιλιά από την ψευδαίσθησή του ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες
μπορεί να παρέμβουν στρατιωτικά. Στις 22 Απριλίου, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ
τάσσεται υπέρ ενός “συμβιβασμού” του βασιλιά με τους πραξικοπηματίες, που θα
δώσει στον ελληνικό λαό την εντύπωση ότι ο βασιλιάς υποχρέωσε τη χούντα να
κάνει σημαντικές παραχωρήσεις.

Έκπληξη. Λίγες ημέρες αργότερα όμως, στις 2 Μαΐου, το αμερικανικό
υπουργείο Εξωτερικών εκφράζει την έκπληξή του για το πόσο γρήγορα ο
Κωνσταντίνος παραδόθηκε στο νέο καθεστώς. “Θα ήταν καλύτερα”, σημειώνει το
Στέιτ Ντιπάρτμεντ προς την αμερικανική πρεσβεία, “αν ο βασιλιάς εκινείτο με
βραδύτερους ρυθμούς στις συζητήσεις του με τους ηγέτες της κυβέρνησης”.

Κατά τα άλλα, η αμερικανική πρεσβεία παρακολουθεί με κυνικό τρόπο τις
εξελίξεις. Στις 5 Μαΐου σημειώνει πως ένα “απροσδιόριστο κομμάτι” της
ελληνικής κοινής γνώμης είναι ικανοποιημένο με τα γεγονότα των τελευταίων
ημερών, παρόλο που “πολλοί Έλληνες πιστεύουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες
ενέκριναν ή ανέχθηκαν το πραξικόπημα”. Στο ίδιο υπόμνημα, οι πραξικοπηματίες
χαρακτηρίζονται “αφοσιωμένοι άνθρωποι”, πεπεισμένοι ότι δρουν προς το συμφέρον
όχι μόνο της Ελλάδας, αλλά και της Δύσης και του ΝΑΤΟ.

«Δημοφιλές καθεστώς»

Η πρεσβεία έχει αρχίσει ήδη να υπαινίσσεται πως πρέπει να επαναληφθεί η
χορήγηση στρατιωτικής βοήθειας προς την Ελλάδα, που είχε “παγώσει” μετά το
πραξικόπημα. Στις 14 Μαΐου μιλά για “αίσθημα ανακούφισης σε όλη την Ελλάδα”,
για “δημοφιλές καθεστώς” και για την αίσθηση πολλών Ελλήνων ότι αυτός που
στραγγάλισε τη δημοκρατία δεν ήταν η χούντα, αλλά ο Ανδρέας Παπανδρέου. “Μια
μετωπική προσπάθεια να συντριβεί ο Παπαδόπουλος”, γράφει ο Τάλμποτ, “δεν θα
είχε εγγυήσεις επιτυχίας και, αν επετύγχανε, θα κατέστρεφε την Ελλάδα”.

Στις 21 Ιουλίου, τρεις ακριβώς μήνες μετά το πραξικόπημα, ο Αμερικανός
υπουργός Εξωτερικών Ντέιβιντ Ντιν Ρασκ θα εγκαταλείψει πλέον τα προσχήματα.
“Μετά το πραξικόπημα του Απριλίου”, αναφέρει σε υπόμνημά του προς τον πρόεδρο
Τζόνσον, “σταματήσαμε την πώληση ορισμένων όπλων στην Ελλάδα και υπήρξαμε
ψυχροί στις σχέσεις μας με την κυβέρνησή της (…). Πιστεύουμε τώρα ότι αυτές
οι τακτικές δεν είναι πλέον χρήσιμες και ότι, αν συνεχιστούν, μπορεί να
αποδειχθούν αντιπαραγωγικές. Στο ίδιο συμπέρασμα έχει φτάσει και ο βασιλιάς”.
Το συμπέρασμα είναι αβίαστο: να παραδοθούν στη χούντα τα όπλα που τόσο
περιμένει. Αρκεί να μη χρησιμοποιηθούν στην καταστολή διαδηλώσεων…

«Ιέραξ 2», το σχέδιο πραξικοπήματος από το Παλάτι

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το τηλεγράφημα της CIA (8.3.1967), που για πρώτη
φορά βλέπει το φως της δημοσιότητας, με το οποίο γίνεται σαφές ότι οι
Αμερικανοί γνώριζαν εκ των προτέρων ότι και το Παλάτι είχε έτοιμο σχέδιο
πραξικοπήματος, με την ονομασία «Ιέραξ 2», σε περίπτωση πολιτικής κρίσης.

Αθήνα, 9 Μαρτίου, 1967

Πηγή: CIA

Χώρα: Ελλάδα

Αντικείμενο: Αυξημένη Δραστηριότητα Ομάδας Υπέρ Δικτατορίας

1. Περίληψη: Στις 6 Μαρτίου 1967, ο Αρχηγός Γενικού Επιτελείου Στρατού
Στρατηγός Γρηγόριος Σπαντιδάκης ανέφερε ότι τις τελευταίες 10 ημέρες διάφοροι
σημαντικοί αξιωματικοί βρίσκονται σε κατάσταση ανεπίσημου συναγερμού, το πρώτο
βήμα για την υλοποίηση του “Ιέραξ 2”. Ο Σπαντιδάκης ανέφερε επίσης ότι από τις
15 Φεβρουαρίου, 30-35 έμπιστοι μεσαίοι αξιωματικοί έχουν μετατεθεί στη
Στρατιωτική Διοίκηση Αθηνών. Ο υποστράτηγος Πέτρος Μιτσάκος ανέφερε ότι ο
υπαρχηγός Αεροπορίας Γεώργιος Αντωνάκος διέταξε τον επικεφαλής Ασφαλείας της
Αεροπορίας αντισυνταγματάρχη Ηλία Τσασάκο να έχει καθημερινή επικοινωνία με
σημαντικούς αξιωματικούς της Αεροπορίας, οι οποίοι έχουν ενημερωθεί για τους
γενικούς στόχους του “Ιέραξ 2” και τα σχετικά με το σχέδιο αυτό καθήκοντά
τους.

2. Σύμφωνα με τον Σπαντιδάκη, το “Ιέραξ 2” είναι ένα σχέδιο για στρατιωτικό
πραξικόπημα στην Ελλάδα εφόσον εκδηλωθεί νέα πολιτική κρίση. Σε μία τέτοια
κρίση το σχέδιο περιγράφει τον ρόλο των σημαντικών στρατιωτικών μονάδων οι
οποίες θα εμπλακούν στο πραξικόπημα. Η κατάσταση ανεπίσημου συναγερμού
σημαίνει καθημερινή επικοινωνία με τον Σπαντιδάκη και ένα υψηλό βαθμό
εποιμότητας για τις εμπλεκόμενες μονάδες. Ο Σπαντιδάκης ανέφερε ότι όλα τα
παραπάνω οφείλονται στην ανησυχία του Παλατιού για τη σημερινή κατάσταση.

Η μεγαλύτερη απειλή τους

Στις αρχές του 1967 στην αμερικανική πρεσβεία είχε ωριμάσει η άποψη ότι ο
Ανδρέας Παπανδρέου αντιπροσώπευε τη μεγαλύτερη απειλή για τα αμερικανικά
συμφέροντα στην Ελλάδα. Κλίμα εναντίον του στους Αμερικανούς προσπαθούσαν
βέβαια με κάθε τρόπο να δημιουργήσουν τα Ανάκτορα, όπως προκύπτει από μια
συνομιλία του υπασπιστή του βασιλιά Δημήτρη Μπίτσιου με τον πρώτο γραμματέα
της πρεσβείας Τζον Μόρι. Στο σχετικό μνημόνιο (αρ. 251) καταγράφεται ο
Μπίτσιος να λέει ότι ο Ανδρέας χρηματοδοτείται γενναιόδωρα από τη Μόσχα και το
ΚΚΕ μέσω επιχειρηματιών που συναλλάσσονται με την ΕΣΣΔ. Επίσης, ότι αν
αποφασιστεί να γίνει δικτατορία, ο Ανδρέας «δεν θα είναι τριγύρω» για να την
εμποδίσει.

Στις 11 Φεβρουαρίου, ο Αμερικανός πρεσβευτής στην Αθήνα απευθύνεται στο Στέιτ
Ντιπάρτμεντ και ζητεί εξουσιοδότηση για να προχωρήσει «σε μυστικές πολιτικές
ενέργειες» εν όψει των εκλογών του Μαΐου.

Επιστολή. Στην επιστολή του (έγγραφο αρ. 255) ο Τάλμποτ αναφέρει ότι «σε
αντίθεση με ανάλογα προγράμματα του παρελθόντος που στόχευαν την ΕΔΑ, αυτή τη
φορά ο σκοπός πρέπει να είναι να περιοριστούν οι διαστάσεις της βάσης ισχύος
του Ανδρέα Παπανδρέου», ενισχύοντας οικονομικά ορισμένα ανταγωνιστικά
στοιχεία. Απορρίπτει τις αιτιάσεις, ότι ο Ανδρέας βρίσκεται κάτω από
κομμουνιστικό έλεγχο, προβληματίζεται όμως για τη στάση που θα κρατήσει η ΕΔΑ,
αν δηλαδή θα επιλέξει να ενισχύσει τις δικές τις κοινοβουλευτικές δυνάμεις της
ή τον Ανδρέα Παπανδρέου και επισημαίνει «πως από την δική μας οπτική γωνία, η
πρώτη επιλογή θα ήταν προτιμότερη, ακόμα και αν αυτό θα σήμαινε περισσότερες
έδρες για την ΕΔΑ».

Στις 8 Μαρτίου, γίνεται σύσκεψη της επιτροπής 303 για τις μυστικές ενέργειες
στην Ουάσιγκτον ώστε να εξεταστεί το αίτημα του Τάμποτ.

Ο σύμβουλος του προέδρου Ρόστοβ και ο πρεσβευτής Κόλερ δείχνουν ότι έχουν
επιφυλάξεις, θέλουν όμως να ακούσουν τα επιχειρήματα. Προηγουμένως,
επιφυλάξεις είχε διατυπώσει και ο υφυπουργός Άμυνας Βανς.

Στη έγγραφο (αρ. 259) διατυπώνεται η εκτίμηση ότι, αν και η συμμετοχή των ΗΠΑ
δεν μπορεί να εγγυηθεί για τον νικητή, σίγουρα θα έχει μια επίδραση. Ενώ για
τον Ανδρέα Παπανδρέου αναφέρεται, ότι τον παρατηρούν για μια ικανή περίοδο,
ώστε ρεαλιστικά να μπορούν να τον τοποθετήσουν σε ένα στρατόπεδο εχθρικό για
τα αμερικανικά συμφέροντα.

Ο Ρόστοφ πάντως διατύπωσε αμφιβολίες αν η απειλή αυτή είναι τόσο μεγάλη,
λέγοντας χαρακτηριστικά ότι προσεγγίζουμε τις εκλογές του ’67 με το πνεύμα της
δεκαετίας του ’50. Ενώ ο πρέσβης Κόλερ αναρωτήθηκε μήπως αποδίδουν στον Ανδρέα
μεγαλύτερο δυναμικό από αυτό που αξίζει. Στο σημείο αυτό η σύσκεψη αναβλήθηκε
για τις 13 Μαΐου.

Στις 13 Μαΐου (έγγραφο 261) η σύσκεψη επαναλαμβάνεται με τη συμμετοχή του
Ρόστοβ, του Κόλερ και του ναυάρχου Τέιλορ. Από το νοσοκομείο, ο Βανς ειδοποιεί
ότι είναι αντίθετος με την ενέργεια, εκτός αν οι άλλοι είναι απόλυτα πεισμένοι
ότι οι ΗΠΑ πρέπει να αναλάβουν δράση

Επιρροή.Στη σύσκεψη επισημαίνεται ότι ο Ανδρέας έχει μεγάλη επιρροή στη
δυσαρεστημένη νεολαία. Επίσης ότι ένας από τους λόγους που τον κάνουν
ιδιαίτερα επικίνδυνο είναι η εχθρότητα του απέναντι στις ΗΠΑ που θεωρείται
μάλλον απίθανο να αλλάξει. Ένας άλλος λόγος είναι πως αν φανεί ότι ο Ανδρέας
οδεύει προς την νίκη, ο βασιλιάς και ο στρατός ενδεχομένως να καταλύσουν τη
συνταγματική τάξη και να αναλάβουν τη διακυβέρνηση της χώρας. Ο στρατός
χαρακτηρίζεται πιστός στον μονάρχη.

Ο Ρόστοβ πάντως αντέταξε ότι υπάρχουν και άλλα παραδείγματα αριστεριστών που
επέλεξαν χαμηλότερους τόνους μετά την εκλογική νίκη. Αποφασίστηκε να μεταφέρει
ο πρέσβης Κόλερ το αίτημα στον υπουργό Εξωτερικών Ντιν Ρασκ και αν αυτός
εκτιμήσει ότι το θέμα είναι ζωτικής σημασίας να το προωθήσει ο Ρόστοβ στον
πρόεδρο.

Στις 14 Μαΐου, ο Κόλερ ανέφερε στην επιτροπή με υπόμνημά του ότι ο Ρασκ ήταν
αρνητικός. «Στην ελληνική περίπτωση πιστεύει ότι το πιθανό ρίσκο ασφαλείας
είναι μεγαλύτερο από το πιθανό πολιτικό όφελος. Παρατήρησε, μάλιστα, πως αν
ενδιαφερθούν οι Ελληνοαμερικανοί και αν πρόκειται για 200.000 μέχρι 300.000
δολάρια, δεν υπάρχει λόγος να αναμειχθεί η αμερικανική κυβέρνηση».