Με μικρή επιβράδυνση θα «τη γλιτώσουν» οι ΗΠΑ

Τα δισεκατομμύρια των ανθρώπων σε ολόκληρο τον κόσμο, που δεν επενδύουν στις
αμερικανικές χρηματιστηριακές αγορές, έχουν μια σοβαρή ανησυχία για τη μεγάλη
πτώση των τιμών των μετοχών στις ΗΠΑ. Θα προκαλέσει, άραγε, το «ξεφούσκωμα»
στις τιμές των μετοχών μια κατάρρευση της αμερικανικής οικονομίας που θα
επεκταθεί και στον υπόλοιπο κόσμο;

Για την απάντηση δεν μπορούν να γίνουν παρά μόνο υποθέσεις, αλλά εκτιμώ ότι οι
ΗΠΑ θα «τη γλιτώσουν» μόνο με μια μικρή επιβράδυνση της οικονομίας τους. Η
αισιοδοξία μου ίσως φαίνεται να μη δικαιολογείται σε μια χρονική περίοδο που
οι χρηματιστηριακές αγορές υποχωρούν σε σχεδόν καθημερινή βάση, και ενώ
μάλιστα έχει αποδειχτεί ιστορικά ότι η κατάρρευση των χρηματαγορών οδηγεί σε
κατάρρευση και τις οικονομίες.

Η αισιοδοξία μου φαίνεται παράταιρη και αν αναλογιστεί κανείς ότι η Αμερική
έχει αδύναμη ηγεσία, όσον αφορά τα οικονομικά. Ο πρόεδρος Μπους, χωρίς να
σκεφτεί τις οικονομικές συνέπειες, αποφάσισε μείωση στους φόρους που πληρώνουν
οι πλούσιοι. Ο ίδιος λειτουργεί περισσότερο προστατευτικά. Τώρα ο πρόεδρος
Μπους και ο αντιπρόεδρος Τσέινι ελέγχονται για παραπτώματα στα οποία ενδέχεται
να υπέπεσαν όταν ήταν επιχειρηματίες.

Χρηματαγορές και οικονομία

Ο Jeffrey Sachs Καθηγητής Οικονομικών και διευθυντής του Κέντρου Διεθνούς Ανάπτυξης στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο Harvard

Γιατί, λοιπόν, είμαι συγκρατημένα αισιόδοξος; Η αισιοδοξία μου αυτή μπορεί να
δικαιολογηθεί αν εξετάσουμε όσα συνδέουν τις χρηματαγορές με την υπόλοιπη
οικονομία.

Όταν οι τιμές των μετοχών ακολουθούν έντονα ανοδική πορεία, όταν υπάρχει
μεγάλη εμπιστοσύνη των αγοραστών στις αγορές, τότε το χρηματιστήριο βοηθά να
ανθήσει και η οικονομία. Οι καταναλωτές που έχουν στην κατοχή τους μετοχές,
αισθάνονται πλουσιότεροι, με αποτέλεσμα να καταναλώνουν περισσότερο. Οι ίδιοι
αυτοί καταναλωτές δανείζονται χρήματα βασιζόμενοι στον χρηματιστηριακό τους
πλούτο, ώστε να αγοράσουν νέα σπίτια, αυτοκίνητα και άλλα ακριβά αγαθά.

Ακόμη περισσότερο, οι εταιρείες μπορούν εύκολα να δανειστούν ή να βρουν
κεφάλαια για να πραγματοποιήσουν επενδύσεις, με αποτέλεσμα να παρατηρείται
άνθηση στον τομέα των επενδύσεων αυτών. Οι τράπεζες δανείζουν με ευνοϊκούς
όρους τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις που κατέχουν μετοχές με υψηλή αξία,
με την πεποίθηση ότι η ευημερία στο χρηματιστήριο είναι καλή για όλο τον
κόσμο. Για να κερδίσουν μερίδιο της πίτας, ξένοι επενδυτές δεν παραλείπουν να
τοποθετήσουν και αυτοί χρήματα.

Όταν σταματά η ανοδική πορεία της αγοράς και οι τιμές καταρρέουν, αυτή η
συμπεριφορά αντιστρέφεται. Η κατανάλωση και οι επενδύσεις μειώνονται. Οι ξένοι
επενδυτές φεύγουν. Οι τράπεζες δίνουν πιο δύσκολα δάνεια. Οι παράγοντες αυτοί
οδηγούν σε επιβράδυνση της οικονομίας. Είναι πιθανό ότι τώρα οι ΗΠΑ θα
υποστούν κάποιας μορφής επιβράδυνση, όπως συνέβη στη μικρή ύφεση των
προηγούμενων δύο ετών.

Η κρίση στις τράπεζες

Ωστόσο, δύο δυνάμεις μπορούν να μετατρέψουν μια ήπια επιβράδυνση σε μια ισχυρή
ύφεση, η οποία, μάλιστα, μπορεί να λάβει μεγάλες διαστάσεις: Η πτώση στις
τιμές των μετοχών μπορεί να οδηγήσει σε μια μεγάλη τραπεζική κρίση, όπως
συνέβη στην Ιαπωνία, στο Μεξικό και – πιο πρόσφατα – στην Αργεντινή. Οι
τράπεζες μπορεί να ανακαλύψουν ότι δεν μπορούν να πάρουν πίσω τα χρήματά τους,
επειδή οι αγορές κατέρρευσαν. Τότε οι τράπεζες μπορεί να αντιμετωπίσουν το
φάσμα της χρεοκοπίας και να σταματήσουν, σε μεγάλο βαθμό, να δανείζουν
χρήματα. Σε πιο υπερβολικές καταστάσεις, οι καταθέτες μπορεί να φοβηθούν για
την ασφάλεια των χρημάτων τους και να σπεύσουν να τα αποσύρουν. Ο πανικός των
καταθετών μεγαλώνει την κρίση στις τράπεζες. Οι ξένοι επενδυτές, τότε, μπορεί
να αποχωρήσουν ξαφνικά, συμμετέχοντας και αυτοί στον πανικό. Ξαφνικά, η χώρα
βρίσκεται σε μια κατάσταση που δεν μπορούν να γίνουν πληρωμές, με αποτέλεσμα
να μην μπορεί να αποπληρωθεί το δημόσιο χρέος. Αυτή η κατάσταση δημιουργεί
προβλήματα για το εμπόριο και για την παραγωγή.

Η συγκρατημένη αισιοδοξία μου προέρχεται από την πίστη μου ότι οι ΗΠΑ θα
αποφύγουν τόσο μια τραπεζική κρίση όσο και το ενδεχόμενο να μην μπορούν να
γίνονται πληρωμές. Μερικές αμερικανικές τράπεζες, πιθανότατα, θα έχουν μεγάλες
απώλειες λόγω της υποχώρησης των αγορών. Ναι, είναι πιθανό το δολάριο να
συνεχίσει να χάνει την αξία του. Τίποτε από αυτά, όμως, δεν θα προκαλέσει μια
μεγάλη κρίση.

Δεν θα «ξεμείνουν από δολάρια»

Οι ΗΠΑ δεν θα «ξεμείνουν από δολάρια» για την αποπληρωμή του εξωτερικού τους
χρέους, όπως έπαθαν η Αργεντινή ή η Κορέα, οι οποίες δεν είχαν τη ρευστότητα
για να αποπληρώσουν τους δανειστές στους στο εξωτερικό, την τελευταία
δεκαετία. Το δολάριο, επομένως, μπορεί να χάσει μέρος της αξίας του, καθώς οι
επενδυτές απομακρύνονται από τις ΗΠΑ, αλλά αυτό θα γίνει πιθανότατα χωρίς να
δημιουργηθεί μια σοβαρότερη κρίση.

Θυμηθείτε ακόμη ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να χρησιμοποιήσουν
επεκτατική νομισματική πολιτική για να αντιμετωπίσουν όποια κρίση προκύψει. Η
Ομοσπονδιακή Τράπεζα μπορεί να συνεχίσει να μειώνει τα επιτόκια αν αυτό
καταστεί απαραίτητο. Οι μειώσεις αυτές, πιθανότατα, δεν θα μπορέσουν να
σταματήσουν μια επιβράδυνση, αλλά μπορούν να βοηθήσουν ώστε να σιγουρευτούμε
πως δεν θα υπάρξει πλήρης οικονομική κατάρρευση.

Το κραχ του ’29

Το πιο διάσημο κραχ του χρηματιστηρίου στην ιστορία ακολουθήθηκε από
οικονομική κατάρρευση, το 1929, και τότε οι ΗΠΑ – και σημαντικό μέρος από τον
υπόλοιπο κόσμο – βρέθηκαν στη Μεγάλη Ύφεση. Όμως, αυτή η διάσημη και
καταστροφική εποχή δείχνει τις αρχές που υπογραμμίζω σήμερα.

Το κλειδί για τη μεγάλη ύφεση της δεκαετίας του ’30 δεν ήταν η πτώση στα
χρηματιστήρια, αλλά η κατάρρευση του αμερικανικού τραπεζικού συστήματος, η
οποία συνέβη μεταξύ του 1930 και του 1933. Από τη στιγμή που τότε δεν υπήρχαν
καταθέσεις ασφαλείας στις ΗΠΑ, οι καταθέτες πανικοβλήθηκαν όταν κάποιες
τράπεζες άρχισαν να καταρρέουν. Ο πανικός αυτός προκάλεσε γενικευμένη
κατάρρευση στις τράπεζες. Επιπλέον, η Ομοσπονδιακή Τράπεζα δεν προχώρησε σε
αύξηση των αποθεμάτων σε χρήματα, επειδή ήταν προσκολλημένη στη θεωρία της
επάρκειας σε χρυσό.

Η συγκρατημένη αισιοδοξία μου δεν μπορεί να κρύψει τη στενοχώρια μου για την
κακή οικονομική διαχείριση στην Αμερική. Η εταιρική εξαπάτηση πρέπει να
αποκαλύπτεται και να τιμωρείται. Αλλά, σε τελική ανάλυση, η οικονομία στις ΗΠΑ
είναι παραγωγική και ευέλικτη και, πιθανότατα, είναι αρκετά ισχυρή για να
αντέξει την ανευθυνότητα που χαρακτηρίζει τα τελευταία χρόνια την κρατική αλλά
και την ιδιωτική οικονομική διαχείριση.

© Project Syndicate, Ιούλιος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης, Γιώργος Κανελλόπουλος