Το διεθνές εμπόριο ευνοεί πλούσιους και φτωχούς

Η άποψη για αύξηση της ξένης βοήθειας, μείωση του χρέους ή και παραγραφή του,
έρχεται από κάθε κατεύθυνση: Από αστέρες του ροκ, πολέμιους της
παγκοσμιοποίησης, θρησκευτικές οργανώσεις, υποστηρικτές των αναπτυσσόμενων
χωρών, αλλά και από τα Ηνωμένα Έθνη.

Η «ιδέα» που προωθείται από το κίνημα για την αύξηση της βοήθειας προς τις
αναπτυσσόμενες χώρες είναι απλή και πειστική: Οι παγκόσμιες διαφορές στο κατά
κεφαλήν εισόδημα είναι μεγάλες, η παγκοσμιοποίηση αυξάνει τις εισοδηματικές
διαφορές, οι φτωχοί γίνονται ολοένα φτωχότεροι και πολλές χώρες πένονται,
προκειμένου να αποπληρώσουν τα χρέη τους. ‘Ετσι, χρειαζόμαστε μεγαλύτερη
βοήθεια και διαγραφές χρεών, καθώς οι πλούσιοι του κόσμου έγιναν πλούσιοι εις
βάρος των φτωχών του κόσμου. Η οικονομική βοήθεια και η διαγραφή χρεών θα
οδηγήσουν τις φτωχές χώρες στην έξοδο από τη φτώχεια.

Alberto Alesina Καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Harvard

Η ιδέα αυτή, ωστόσο, είναι εντελώς λανθασμένη. Το μόνο στοιχείο της που είναι
αληθές είναι ότι οι διαφορές στο κατά κεφαλήν εισόδημα είναι υπερβολικές. ‘Ολα
τα υπόλοιπα είναι λανθασμένα. Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι υπεύθυνη για τη
φτώχεια του Τρίτου Κόσμου. Υπεύθυνες είναι οι διεφθαρμένες και
αναποτελεσματικές κυβερνήσεις των αναπτυσσόμενων χωρών. Δεν υπάρχει καμία
πειστική ένδειξη ότι το άνοιγμα στο διεθνές εμπόριο αυξάνει τη φτώχεια, αλλά
οι πολέμιοι της παγκοσμιοποίησης δεν αφήνουν τα πραγματικά οικονομικά στοιχεία
να αναμειχθούν με την ιδεολογία τους. Εμπόριο σημαίνει κυρίως όφελος και για
τις δύο πλευρές που το ασκούν. Ακόμη και αν η παγκοσμιοποίηση αύξησε τις
ανισότητες – ένα μεγάλο αν, καθώς κανείς δεν μπόρεσε να το αποδείξει -, είναι
γεγονός ότι μειώνει τη φτώχεια. Και αυτό διότι αυξάνει το εισόδημα των φτωχών
και των πλουσίων που παίρνουν μέρος στο παγκόσμιο εμπόριο. Περισσότερο,
βέβαια, των πλουσίων, αλλά αυξάνει το εισόδημα και των φτωχών. Η εναλλακτική
λύση των πολέμιων της παγκοσμιοποίησης είναι να γίνουν φτωχότερες και οι δύο
πλευρές. Η ανισότητα μπορεί να είναι μικρότερη, αλλά η φτώχεια θα είναι
μεγαλύτερη. Γιατί θα πρέπει αυτή η εναλλακτική να είναι πιο ελκυστική;

Δεν είναι αληθές ότι οι φτωχές χώρες έχουν γίνει φτωχότερες. Υπάρχουν πολλά
παραδείγματα χωρών οι οποίες ξέφυγαν από τη φτώχεια, όπως η Κόστα Ρίκα, η
Νότια Κορέα και η Μποτσουάνα. Άλλες έδωσαν βαρύτητα στην εκμετάλλευση των
φυσικών πλουτοπαραγωγικών πόρων τους, όπως η Νιγηρία και η Βενεζουέλα, και
πρόσφατα υιοθέτησαν ακόμη και πολιτικές προστατευτισμού.

Η οικονομική βοήθεια

Francesco Giavazzi Καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Bocconi του Μιλάνου και μέλος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να δείχνει ότι η αύξηση της ξένης οικονομικής
βοήθειας προς τις κυβερνήσεις των αναπτυσσόμενων χωρών βελτιώνει την
οικονομική τους απόδοση και τις οδηγεί μόνιμα εκτός φτώχειας. Στην
πραγματικότητα, η αύξηση της ξένης οικονομικής βοήθειας είναι πιθανόν να
αυξήσει τη διαφθορά, επειδή αυξάνει τους πόρους τους οποίους οι ελίτ στις
αναπτυσσόμενες χώρες μάχονται να αποκτήσουν.

Το ίδιο ισχύει και για τη διαγραφή των χρεών: Απλώς ενθαρρύνει τις
αναπτυσσόμενες χώρες να δανειστούν περισσότερα, πολύ συχνά προς όφελος των
τοπικών ελίτ. Ένα βιβλίο του Ουίλιαμ ‘Ιστερλι – πρώην οικονομολόγου της
Παγκόσμιας Τράπεζας και ειδικού στην ξένη οικονομική βοήθεια και την ανάπτυξη
– προσφέρει συνταρακτικές ιστορίες σχετικές με τοπικές ελίτ, οι οποίες
μάχονται για την αρπαγή της ξένης βοήθειας προς τις αναπτυσσόμενες χώρες. Ο
συνασπισμός εκείνων που υποστηρίζουν την αύξηση της ξένης βοήθειας προς τις
αναπτυσσόμενες χώρες πρέπει να το διαβάσει με μεγάλη προσοχή.

Αυτοί που πραγματικά ενδιαφέρονται για τη μείωση της φτώχειας στον Τρίτο Κόσμο
θα πρέπει να ρίξουν τις ευθύνες εκεί που πραγματικά ανήκουν: Στις κυβερνήσεις
και τις γραφειοκρατίες πολλών αναπτυσσόμενων χωρών, κυρίως στην Αφρική και τη
Λατινική Αμερική. Παραδοσιακά, ωστόσο, η ξένη οικονομική βοήθεια δεν έδινε
καμία σημασία στις συνθήκες που επικρατούσαν σε κάθε χώρα και δεν έκανε
διαχωρισμό ανάμεσα σε «καλές» και «κακές» κυβερνήσεις. Οι παροχείς της
οικονομικής βοήθειας συνήθως ευνοούσαν τις χώρες που ήταν πρώην αποικίες τους,
ανεξάρτητα από τη φύση των πολιτικών τους καθεστώτων. Μία από τις χειρότερες
χώρες σε αυτό το ζήτημα ήταν η Γαλλία. Τα στατιστικά δεδομένα δείχνουν ότι μια
υποθετική πρώην αποικία της Γαλλίας, η οποία ακολουθούσε αμφιλεγόμενες
πολιτικές με δικτατορικό και διεφθαρμένο καθεστώς, θα λάμβανε από τη Γαλλία
οικονομική βοήθεια πολύ μεγαλύτερη, σε σχέση με άλλη χώρα που δεν θα ήταν
αποικία της αλλά θα πάσχιζε να εφαρμόσει τίμιες πολιτικές. Με άλλα λόγια, η
Γαλλία προσφέρει πολύ περισσότερα στις πρώην αποικίες της, ανεξάρτητα από το
πόσο διεφθαρμένες και αυταρχικές είναι οι κυβερνήσεις τους.

Ο ρόλος των ΗΠΑ

Η οικονομική βοήθεια που παρέχεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες έχει επηρεαστεί
σημαντικά από την πολιτική κατάσταση στη Μέση Ανατολή και, στο παρελθόν, από
τον Ψυχρό Πόλεμο. Οι πολιτικές συμμαχίες, πράγματι, είναι πολύ συχνά
σημαντικότερες από την ποιότητα των κυβερνήσεων που λαμβάνουν την οικονομική
βοήθεια. Οι μόνες χώρες-δότες οικονομικής βοήθειας, οι δωρεές των οποίων
κατευθύνθηκαν σχετικά καλά, είναι οι σκανδιναβικές. Η βοήθεια από αυτές τις
χώρες είναι η υψηλότερη κατά κεφαλήν αλλά αποτελεί ένα σχετικά μικρό ποσοστό
της συνολικής ξένης βοήθειας. Ένας από τους λόγους για τους οποίους συμβαίνει
αυτό είναι ότι αυτές οι χώρες δεν είχαν αποικίες και πολιτικές συμμαχίες για
να υποστηρίξουν.

Για την παροχή περισσότερης οικονομικής βοήθειας ή για τη διαγραφή χρεών
πρέπει να πληρούνται δύο προϋποθέσεις. Πρώτον, μόνον οι κυβερνήσεις που
εμφανίζουν σημαντική πρόοδο στη μείωση της αναποτελεσματικότητας, της
διαφθοράς και της κλοπής της δημόσιας περιουσίας πρέπει να λαμβάνουν
οικονομική βοήθεια. Υπάρχουν πολλοί τρόποι για τη μέτρηση της διαφθοράς.
Γνωρίζουμε ποιες χώρες είναι περισσότερο διαφθαρμένες από άλλες. Αυτά τα
στοιχεία πρέπει να χρησιμοποιούνται περισσότερο από τις χώρες-δότες,
προκειμένου να γίνεται ένας διαχωρισμός των χωρών που έχουν ανάγκη οικονομικής
βοήθειας.

Δυστυχώς, στις περισσότερες περιπτώσεις, οι φτωχότερες χώρες, οι οποίες έχουν
και την ανάγκη μεγαλύτερης οικονομικής βοήθειας, είναι και οι πιο
διεφθαρμένες. ‘Ετσι, η δεύτερη προϋπόθεση για την παροχή οικονομικής βοήθειας
είναι να μένει η βοήθεια εκτός τοπικών κρατικών καναλιών και να τη
διαχειρίζονται μη τοπικές ομάδες, χωρίς διασυνδέσεις με τις τοπικές ελίτ και
τις κυβερνήσεις.

Τέλος, άλλες πολιτικές των πλούσιων χωρών μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικές
από την παροχή οικονομικής βοήθειας. Η βασική αλλαγή είναι η παύση της
προστασίας του αγροτικού τομέα στις ανεπτυγμένες χώρες. Οι χειρότεροι εχθροί
των φτωχών χωρών είναι οι αγρότες των πλούσιων χωρών. Η ήττα του λόμπι των
Γάλλων αγροτών, οι οποίοι εναντιώνονται στη μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής Κοινής
Αγροτικής Πολιτικής, θα πρέπει να είναι η πρώτη προτεραιότητα των Ευρωπαίων
που μάχονται για τις τύχες των φτωχών του κόσμου. Ωστόσο, οι πολέμιοι της
παγκοσμιοποίησης ενδιαφέρονται περισσότερο για τη γοητεία των γαλλικών
αγροτικών χωριών, η οποία απειλείται από την παγκοσμιοποίηση, και λιγότερο για
τον αγροτικό τομέα των φτωχών χωρών.

(c) Project Syndicate, Ιούλιος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης, Γιώργος Κανελλόπουλος